راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣١٤ - بيان تفاوت مردم در عقل

است كه اوايل آن چنان پوشيده است كه ادراك آن دشوار مى‌باشد، سپس بتدريج روشنى زياد مى‌شود تا آنگاه كه با طلوع قرص خورشيد به سر حدّ كمال مى‌رسد. تفاوت روشنى باطن مانند تفاوت روشنى چشم سر است، و فرقى كه ميان كور و تيزچشم وجود دارد ظاهر و محسوس مى‌باشد، و اصولا جريان سنّت حق تعالى در مخلوقاتش مبتنى بر تدريج در ايجاد است، تا به حدّى كه غريزه شهوت در كودكى كه در آستانه بلوغ است يكباره و ناگهانى متمركز نمى‌شود، بلكه اندك اندك و تدريجا در او ظاهر مى‌شود ديگر صفات و قوا نيز به همين گونه است. و هر كس تفاوت مردم را در غريزه عقل انكار كند مانند كسى است كه از قيد خرد بيرون است، و هر كس گمان كند كه عقل پيامبر (ص) مانند عقل يكى از روستاييان و سبك‌مغزان باديه‌نشين بوده، بى‌ترديد او از هر روستايى و باديه‌نشينى بى‌خردتر است، و چگونه مى‌توان تفاوت مردم را در اين غريزه انكار كرد، در حالى كه اگر اين تفاوت وجود نداشت مردم در فهم علوم دچار اختلاف نمى‌شدند، و به دسته‌هاى گوناگونى تقسيم نمى‌گشتند بدين گونه كه دسته‌اى تنها با تحمّل رنج بسيار از سوى معلّم مطلب را درك مى‌كنند، و تيزهوشانى كه با كمترين رمز و اشاره مقصود را در مى‌يابند، و به كامل‌مردانى كه درس ناخوانده حقايق امور از درون آنها مى‌جوشد، چنان كه خداوند فرموده است: يَكادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ«٥١» و اينان پيامبرانند (ع) زيرا امور مشكل در باطن آنها بدون درس خواندن و شنيدن براى آنان واضح و روشن مى‌باشد، و به اين الهام گفته مى‌شود، و پيامبر ما (ص) به همين امر اشاره كرده، در آن جا كه فرموده است: «روح القدس به دل من القا كرد: هر چه را دوست دارى دوست بدار كه سرانجام از او جدا خواهى شد، و هر چه خواهى زندگى كن كه عاقبت مرگ است، و هر چه خواهى بكن كه آن را ديدار خواهى كرد.»«٥٢»