راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٩٧ - شرايط مناظره و آداب آن

محض و خروج از راه صواب مى‌باشد از اين رو ديده مى‌شود بسيارى از مناظره‌هايى كه در محافل و مجامع انجام مى‌شود، به مجادله صرف مى‌انجامد، تا آن جا كه اعتراض كننده مطالبه دليل مى‌كند. و مدّعى با علم به آن از گفتن دليل خوددارى مى‌كند، و مجلس با ناخشنودى و اصرار بر مخالفت و لجاج پايان مى‌يابد. اين روش، فساد و تبهكارى و خيانت نسبت به شرع مطهّر، و دخول در زمره كسانى است كه علم خود را كتمان مى‌كنند، در حالى كه طبق حديث شريف نبوى (ص) بايد دانش خود را ظاهر كنند.

هشتم- با كسى مناظره كند كه در علم مستقلّ و خودكفا باشد، تا اگر طالب حقّ است بتواند از او استفاده برد. امّا مناظره كنندگان غالبا از مناظره با دانشمندان بزرگ و فحول علم دورى مى‌جويند، از بيم آن‌كه حقّ بر زبان آنها جارى مى‌شود، و رغبت دارند با كسانى كه در علم از آنها پست‌ترند مناظره به عمل آورند، به اين اميد كه باطل خود را ترويج كنند، و آنان را تحت تأثير قرار دهند.

براى مناظره غير از شروط و آدابى كه ذكر شد شرايط و آداب دقيق ديگرى نيز وجود دارد، ليكن از آنچه ذكر كرديم مى‌توان دانست كه چگونه بايد براى خدا مناظره كرد، و آن كه مناظره مى‌كند براى خداست يا به خاطر چيزى ديگر.

خلاصه بايد دانست آن كه مناظره و مجادله با شيطان را- كه بر دل او چيره و دشمنترين دشمنان اوست و پيوسته او را به نابودى مى‌كشاند- رها مى‌كند، و در مسائلى كه مجتهد در آنها مصيب و يا شريك در اجر مصيب است با ديگرى به مناظره مى‌پردازد ريشخند شيطان بوده و مايه عبرت دانشجويان است. به همين سبب شيطان از اين كه او را در اعماق تيرگى آفتها و بلاها فرو برده است شادى و او را سرزنش مى‌كند، آفتهايى كه اينك ما آنها را برشمرده و شرح مى‌دهيم.

آفتهاى مناظره و خويهاى مهلكى كه از آنها پديد مى‌آيد

بايد دانست مناظره‌اى كه براى برترى‌جويى و خاموش ساختن طرف، و