راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١١٢ - فصل شواهد عقلى كه غزّالى ذكر كرده است

است، و فهم عوام بدان درجه نيست كه بتواند از احكام آنها استفاده كند، و نيز اين عالمان از چنان نيرويى برخوردار نيستند كه بتوانند در ظواهر آنها تصرّف، و آنان را به كارى ملزم و يا از آن منع كنند.

مرتبه چهارم- سياست واعظان است، و حكم اينان تنها بر باطن عوام است.

«شريفترين اين سياستهاى چهارگانه پس از مقام پيامبرى افاده علم و تهذيب نفوس مردم است از خويهاى نكوهيده‌اى كه مايه هلاكت مى‌باشد، و ارشاد آنها به سوى اخلاق پسنديده‌اى كه سبب سعادت خواهد بود، و مراد از «تعليم» همين است.

ما پيش از اين گفته‌ايم كه تعليم و آموزش برترين پيشه‌ها و شريفترين كارهاست، زيرا شرافت هر كار و هنرى به يكى از سه چيز دانسته مى‌شود:

١- يكى از راه توجّه به طبع و غريزه است كه معمولا هنرها به وسيله آن شناخته مى‌شوند، مانند شناخت فضيلت علوم عقلى بر علوم ادبى، چه حكمت به سبب عقل، و لغت از طريق سمع شناخته مى‌شود، و عقل از سمع شريفتر است.

٢- از لحاظ عموميّت سود آن است، مانند فضيلت كار كشاورزى بر زرگرى.

٣- از نظر آنچه مورد عمل و اقدام است مانند فضيلت زرگرى بر دبّاغى، چه مورد عمل يكى طلا، و موضوع كار ديگرى پوست مردار است.

«پوشيده نيست علوم دين را كه عبارت از شناخت راه آخرت است با كمال عقل و صفاى ذهن مى‌توان دانست، و عقل شريفترين صفات انسان است، چنان كه پس از اين بيان خواهد شد، چه انسان به سبب موهبت عقل، قابليّت قبول امانت الهى را يافته، و به وسيله آن مى‌تواند به جوار قرب الهى برسد.

«امّا در مورد عموميّت سود علوم دين هيچ كس در آن شكّ نكرده است، زيرا سود و ثمره آن سعادت آخرت است. و درباره شرافت موضوع آن پوشيده نيست كه معلّم در دل و جان انسان تصرّف مى‌كند، و انسان شريفترين موجودات در روى زمين است، و گرامى‌ترين اعضاى انسان دل اوست. معلّم دست‌اندركار تكميل و آراستن و پاكيزه كردن دل انسان است و او را به سوى مقام قرب حق تعالى سوق مى‌دهد. بنابراين آموزش دادن علم از نظرى عبادت پروردگار، و از