به عنوان نمونه، مى‌توان مطلبى را نقل كرد كه شهيد آن را در مناقشه با نظر سكّاكى در مورد حقيقت معناى مجازى ذكر كرده است؛ چون سكاكى منكر اين است كه مجاز، استعمال لفظ در غير معناى موضوعء له باشد؛ بلكه مجاز را نيز استعمال لفظ در معناى حقيقى خود مى‌داند، منتهى آن معنا بر مصداق ادعايى ديگر تطبيق داده مى‌شود. شهيدصدر ادلّه برهانى بطلان اين نظريه را با دليل وجدان تأييد كرده است: وجدان حكم مى‌كند به اين كه اعطاى صفات معناى حقيقى به چيزى به صورت ادّعايى گاهى برخلاف قصد متجوّز مى‌باشد؛ مثلا كسى كه مى‌خواهد در زيبايى يوسف مبالغه كند و بگويد: «يوسف ماه است» هرگز در ذهنش اين نيست كه يوسف مانند ماه گرد است و گرنه زيبايى او به عنوان يك انسان، از بين مى‌رود؛ زيرا صفات ماه سبب زيبايى خود ماه است نه چيز ديگر.

براين اساس مطلبى كه سكاكى در مورد مجاز گفته، بيان كاملى براى معناى مجازى نيست. (٢)

اين انديشه بزرگ توانست براساس جمع بين ويژگى منطقى علمى استدلال از يك طرف و رعايت روش مندى صحيح و هماهنگ با هرعلم از طرف ديگر، در هريك از عرصه‌هاى معرفتى و علمى به روش علمى متناسب با طبيعت آن علم بدون تأثير پذيرى از روش‌هاى بيگانه با آن علم را به كار بندد.

جمع بين ذوق فنّى و احساس عقلايى

ذوق يك حسّ درونى در انسان است كه براساس آن، زيبايى و هماهنگى امور را درك مى‌كند. ذهنيت عقلايى نيز حس ديگرى است كه انسان با آن، طبايع و اوضاع و مرتكزاتى را درك مى‌كند كه منشأ احكام عرف و عقلا بوده و بسيارى از نظريات و افكار در مباحث مختلف مبتنى برآنهاست؛ مثل مباحث مربوط به قانون و قانون گذارى و

(٢) ر.ك: بحوث في علم الاصول، ج١، ص١١٩.