مى‌شوند ـ به نفى طرح و شكل گيرى آنها درعصر معصوم(ع) مى‌پردازيم و با نفى اين لازمه، ملزوم يعنى سيره مسح با تمام كف دست ـ نفى مى‌شود و با نفى اين سيره، سيره ديگر يعنى اكتفا برمقدارى از كف دست به اثبات مى‌رسد.

راه حل سوم: رجوع به وجدان

دريافت هاى انسان را مى‌توان به دو بخش اساسى تقسيم كرد:

يكم. دريافت هاى شخصى و متغيّر: انسان ها علاوه بر حريم خصوصى زندگى، حريم هاى خصوصى روانى نيز دارند. اين حريم ها اگر چه درنهايت با پيوندهاى مشترك بشرى، انسان ها را به يكديگر مرتبط مى‌سازند، ولى رگه هاى مشخّصى از يك نواختى و همسانى را در آنها نمى توان پى گرفت.

دوم. وجدانيات عمومى و ثابت: انسان ها درحريم درونى روان خويش از دريافت هايى مشترك برخوردارند؛ دريافت هايى كه انكار آنها براى هيچ كس ممكن نيست كه از آنها به «وجدانيات عام» تعبير مى‌شود.

با تكيه براين مشتركات مى‌توان راهى به سوى گذشتگانى يافت كه آنها نيز حتما همچون ما دل درگرو دريافت هايى دقيقا اين گونه داشته اند. بهره بردارى از اين مشتركات جنبه اى علمى و تاريخ كاوانه نيز پيدا خواهد كرد. درعرصه فقه نيز مى‌توان از اين مزيت بشرى بهره برد. اين بدان جهت است كه شناخت يك وضعيت فراگير در دوران امامان(ع) ـ خواه از نوع ارتكازهاى عقلايى يا سيره هاى عقلايى مبتنى بر ارتكازها ـ بيش از آن كه تفنّنى، تاريخى باشد، عاملى تأثير گذار در فرايند اجتهاد به حساب مى‌آيد. درواقع اگر به شهادت وجدان انسانى دريابيم كه آنچه امروز به عنوان يافته اى درونى ادارك مى‌شود، بخشى از وجدان و ميراث مشترك روان انسان‌هاست و به اين نكته نيز توجه كنيم كه دوران