بسيارى از واژگان روايات در تطوّرات تاريخى معانى تازه اى به خود گرفته اند. بسيارى ديگر بى آن كه معناى خود را از دست بدهند با تطوّراتى در چارچوب همان معناى سنّتى خود روبه رو بوده اند كه به لحاظ تطابقى كه معنا با شرايط عمومى آن دوران داشته است، هيچ گاه به اين تطوّر آرام ولى اساسى توجه نشده است و بسيارى ديگر واژگانى مهجور گشته اند كه دست يابى به آنها دچار پيچيدگى ها و چالش هاى متفاوتى است.

سيره عقلا وعرف متشرّعه نيز به لحاظ پيوستگى بى چون و چرايى كه به شرايط متفاوت در دوره هاى مختلف تاريخ دارند، گاه دچار تفاوت هايى بنيانى در شيوه و روش اعمال و جريان در متن جامعه شده اند كه در نتيجه، دست يابى به سيره، خود تبديل به جريانى سخت وشكننده شده است.

دوم. شهيدصدر مجموعه اى بلند و ارزشمند را به ادبيات ژرف انديش حوزه افزود. تلاش هاى وى اگر چه پردامنه به نظر مى‌آيد و عرصه اى بس گسترده را درحوزه هاى گوناگون در مى‌نوردد، ولى به جرأت مى‌توان گفت در همه زمينه ها مباحث او ژرف انديشانه و برخوردار از كيفيتى متفاوت و تعيين كننده است. با اين همه، عمر كوتاه شهيدصدر اين فرصت را از او گرفت كه به بسط و توضيح بيشتر انديشه‌هاى خود بپردازد. اين فرصت اكنون در اختيار نسل حاضر و آيندگان درآمده است تا از آثار اين انديشمند بزرگ ـ كه مملوّ از انديشه‌هاى مترقّى و درعين حال مرتبط با فقه و تاريخ آن است ـ بهره گيرند. انديشه هاى او به حق مى‌تواند زمينه مناسبى را براى روشن شدن فروغ انديشه ورزى درحوزه ايجاد كند.

شايد بى راهه نباشد اگر ادعا كنيم درميان نو انديشان عرصه فقه در دوران معاصر كه علاوه بر گذشته نگاهى نيز به آينده داشته باشند، افراد اندكى به چشم مى‌آيند كه از جمله آنها شهيدصدر است.

انديشه هاى اين فقيه متفكر را بايد آغازى براى تحول در روش انديشيدن درحوزه به شمار آورد در دل آثار شهيدصدر دريايى از مفاهيم ناب و دست نخورده به چشم مى‌آيند كه