شهيدصدر به اين تطوّر و تحول گذشته، بر واژه اجتهاد توجه نشان مى‌دهد و ريشه انكار برخى از عالمان را نسبت به اجتهاد،غفلت از اين تطوّر مفهومى معرفى مى‌كند. (١) اين نوع از تطوّر اگر چه قابل رد يابى است،

اما شيوه هاى دست يابى به آن دچار پيچيدگى هاى ناگشوده اى است كه بررسى هاى عالمانه را مى‌طلبد. با اين حال پيچيدگى اين نوع از تطوّر درقياس با نوع دوم تطوّر ـ كه از آن، سخن خواهيم گفت ـ بسيار كمتر است.

شهيدصدر اين نوع تحول در واژگان را مى‌پذيرد:

بى ترديد ظواهر لغت و كلام با گذشت زمان و در نتيجه عوامل تأثير گذار لغوى، فكرى و اجتماعى ،تطوّر و دگرگونى مى‌يابد. گاه معناى ظاهر در عصر صدور حديث متفاوت با معناى ظاهر در عصر شنيدن حديث است؛ يعنى عصرى كه به آن حديث مى‌خواهد عمل شود. (٢)

بايد ديد آيا پذيرش كلى اين واقعيت كه دگرگونى در مفاهيم واژگان راه يافته است، تأثيرى بر برخورد ما با واژه‌هاى نصوص در استنباط برجاى مى‌گذارد يا نه؟ آيا مى‌توان به اين بهانه‌واژه ها را مجمل به شمار آورد يا بايد ميان آنها بر پايه قواعد مشخّص، تفاوت قائل شد.

درپاسخ به سؤال ياد شده، شهيدصدر حالات و صورت هاى گوناگونى را به تصوير مى‌كشد و براى هريك حكمى جداگانه در نظر مى‌گيرد. گفتنى است تقسيمى را كه در زير مى‌آوريم، شهيدصدر خود، به اين صورت ذكر نكرده، بلكه تنها به برخى از صورت هاى آن، تصريح كرده است؛ امّا با تحليل نگاه و كلمات او مى‌توان گفت كه ذهن وى به كليت تقسيم زيرو بيشتر اقسام آن معطوف بوده است. به هر صورت ،تقسيم اين است:

(١) دروس في علم الاصول،ج١،ص٥٤.
(٢) دروس في علم الاصول،ج٢،ص١٨٩.