طى چهار محور زير ـ كه تا حدود زيادى از مقدّمه محقّق محترم كتاب، اقتباس شده است ـ به مكتب فقهى شيخ حسن ، صاحب معالم، و ويژگى‌هاى علمى و فرهنگى عصر او مى‌پردازيم.

١. زندگانى علمى صاحب معالم

وى شيخ حسن بن زين الدين عاملى، در سال ٩٥٩ هـ.ق درمنطقه جزّين از نواحى جبل عامل، واقع در لبنان كنونى، ديده به جهان گشود. هفت ساله بود كه پدر بزرگوارش، زين الدين جبعى عاملى، معروف به شهيد ثانى، به درجه رفيع شهادت نايل شد. به درخواست و دعاى آن فقيه عالى قدر، امر كفالت و تربيت اين كودك هفت ساله به شاگردش، سيد محمّد صائغ سپرده شد. يار و قرين هميشگى صاحب معالم، در تمام درس ها و مباحثات علمى، خواهر زاده اش سيّد محمّد، معروف به «صاحب مدارك» بود. همكارى و خدمات اين دو بزرگوار درتطوّر و رشد فقه و اصول به حدّى است كه مى‌توان آنها را در تاريخ فقه اماميّه، به عنوان زوجى فقهى برشمرد، كه مانند آن را كمتر سراغ داريم.

ديگر استادان وى در زادگاهش، بازهم شاگردان پدر بودند؛ افرادى چون شيخ حسين پدر شيخ بهايى و مولى عبدالّله يزدى(صاحب حاشيه برتهذيب المنطق). وى دراين سامان به مدارج رفيع علم و ادب و تقوا و ورع دست يافت و با كوله بارى از تجارب علمى درمعقول و منقول و فقه و اصول و با شوقى وصف ناشدنى، به همراه سيّد محمّد، رخت سفر به سوى نجف اشرف و حلقه علمى مقدّس اردبيلى [ قدس سره] بست. جلسات درسى آنان به صورت خصوصى و متفاوت با سبك معمول حوزه‌هاى علميّه بود. با اين كه وى ، تنها به مدّت دو سال به خوشه چينى از محضر اين فقيه توانمند و صاحب روش و مسلك پرداخت، امّا همان مدت محدود و در عنفوان جوانى به چنان مقام رفيعى از علم و