٣. نقل مشكوك باشد ولى به پيدايش شرايط تأثيرگذار در تاريخ قطع داشته باشيم. گاه در حالى كه نقل را مشكوك مى‌بينيم، امكان تطوّر يابى واژه را در بستر شرايط تاريخى كه در گذشته رخ داده است ،معقول به شمار مى‌آوريم، دراين صورت چه بايد كرد؟

شهيدصدر جريان اصل عدم نقل را نسبت به اين صورت ،با اشكال روبه رو مى‌بيند.

درمواردى كه شرايطى خاص مى‌توانند سبب دگرگونگى مدلول واژه به حساب آيند، تمسك به اصل عدم نقل خالى از اشكال نيست. (٦)

٤. نقل را مشكوك بيابيم و شرايط تاريخى گذشته بر واژه را شرايطى عادى و ساده ارزيابى كنيم.

شهيدصدر به جريان اصل عدم نقل در اين صورت تن مى‌دهد:

از نظر عقلا مورد قطعى براى جريان اصل عدم نقل، هنگامى است كه احتمال دگرگونگى و نقل، احتمالى ساده و عادى به شمار آيد. (٧)

شهيدصدر معتقد است دراين صورت اگر چه نمى توان احتمال دگرگونى مدلول واژه را نفى كرد، امّا عرف درنتيجه تجاربى كه براى اشخاص به صورت مكرّر و مداوم رخ داده است، اصل را بر ثبات نسبى لغت و زبان مى‌نهد؛ به اين معنا كه تحوّلات زبان از آن جا كه با حركت و آهنگى كند به پيش مى‌رود، براى عقلا احتمال وقوع دگرگونى و نقل ، به مثابه احتمال يك حالت استثنايى تلقّى و ارزيابى مى‌شود. ازا ين رو چنين احتمالى را نفى مى‌كنند و شارع هم اين بناى عقلا را امضا و تأييد كرده است. البته اين امضاى شارع بدان معنانيست كه برانديشه عدم دگرگونگى لغت مهر صواب زده است؛ بلكه به اين معناست كه شارع درمقام تشريع، به حجيّت احتمال تطابق معناى متبادر در وضع كنونى با معناى اراده شده درنصّ حكم كرده است؛ البته تا وقتى كه برخلاف آن دليلى نباشد.

تمام شاخه هاى پيش گفته را براى استفاده بيشتر در قالب يك نمودار ارائه مى‌كنيم:

(٦) دروس في علم الاصول ، ج٢، ص١٩٠.
(٧) دروس في علم الاصول ، ج٢، ص١٩٠.