درگذشته نسبت به عبيد و اماء بودن، ذهنيت اجتماعى منفى وجود نداشت. درحالى كه امروزه نگاه ما به برده دارى و نقش فقهى واژه هاى عبيد و اماء دچار تحوّل شده است. روشن است كه اين تطوّر، يك دگرگونى مفهومى منتهى به دگرگونگى در تعريف اصطلاحى، لغوى ـ شبيه آنچه درمورد واژه «اجتهاد» به چشم مى‌خورد ـ نيست؛ زيرا اگر به فرهنگ‌هاى جديد لغت يا تبادر عرفى كنونى رجوع كنيم، همان تعريف مفهومى را براى عبيد و اماء مى‌يابيم كه پيشينيان از اين دو واژه دركتاب هاى لغت خود ارائه داده اند؛ امّا در تطوّر تاريخى واژه اى مانند اجتهاد، تعريف دگرگونگى يافته است.

بررسى تأثير اين تطوّر بر استنباط، نيازمند مطالعه اى جدى است كه بردوش فقيهان و اصوليان حوزه سنگينى مى‌كند. ما دراين جا پرونده اين بحث را باز نمى كنيم و تنها در پى اثبات وجود چنين تطوّرى هستيم.

نوع دوم: اين كه يك واژه در دو مقطع تاريخى به گونه اى تفاوت پيدا كند كه دو تعريف مجزا براى آن شكل گيرد اين نوشتار تنها مباحث مربوط به نوع دوم را بررسى مى‌كند. اين تغيير در اطلاق عرفى يك واژه نسبت به مفهوم آن پديد مى‌آيد كه با نگاهى تاريخى و دقت درمقتضيات به كارگيرى واژه مى‌توان رد پا را پى گرفت و آن را شناسايى كرد. مثلا واژه «عامه» دردوران امامان بيانگر يك جريان سياسى است كه درآن، عالمانى به ترويج فقه مورد نظر حاكمان دست مى‌زده اند. درحالى كه امروزه اين واژه نزد بيشتر عالمان عرصه استنباط، بيانگر جامعه سنّى مذهب و انديشه اهل سنت است.

اگر چه اين تطوّر امروزه برما پوشيده نيست، ولى به يقين واژگان بسيارى وجود دارند كه پرده ابهامى ناشناخته همچنان برآنها آويخته است و مفهوم گذشته و فعلى آنها تفاوت دارد. واژه «اجتهاد» نيز تطوّرى تاريخى را پيموده است. اجتهاد در عرف زمان امامان، كوشش فقيه بر پايه ظن و در موارد خالى از نصّ و تصريح روايى محسوب مى‌شده است؛ درحالى كه امروزه معنايى عام يافته و علاوه بركوشش هايى كه خود، منبع استنباط به حساب