او شخصيّتى است عالم، فاضل، متبحّر، پژوهشگر، ثقه، فقيه، وجيه، محدّث، در بردارنده فنون مختلف، اديب، شاعر، زاهد، عابد و داراى ورع. [ عالمى است] جليل القدر و بزرگوار كه از نيكويى هاى بسيارى برخوردار است. يگانه دوران خويش و داناترين افراد زمانش به فقه و حديث و رجال مى‌باشد ... وى از خطى زيبا برخوردار است و در ضبط احاديث بسيار عالى و [ نسبت به مطالب علمى] استحضار عجيبى دارد. مطالب رجالى، روايات و اشعار را به خوبى از حفظ دارد. (٢)

٢. رشد و بالندگى فقه اماميّه پيش از صاحب معالم

مكتب هاى فقهى مختلفى كه در طول ده قرن از تاريخ اسلام، تا زمان شيخ حسن پديد آمدند و با نقشى كه هريك به تناسب شرايط و احوال مختلف حاكم برزمان خود ايفا كردند، تأثير بسزايى در رشد و تطوّر فقه شيعه و مبانى آن داشته اند. به دليل اهميّت بررسى اين موضوع درشناخت دقيق تر خدمات و نوآورى هاى فقهى شيخ حسن ، بدون هيچ گونه توضيحى، فهرست وار به اين مكتب ها و برخى از مهم ترين دست آوردهاى آنها به ترتيب زمانى اشاره مى‌كنيم، كه به منزله گاه شمارى است از تاريخ فقه:

انتقال حوزه علمى شيعه از مدينه به كوفه، اواخر زندگانى امام صادق عليه السلام

انتقال جنبش تأليف و تدريس به قم و رى، اوايل غيبت كبرى

ـ تدوين روايات

(١) اعيان الشيعه،ج٥،ص٩٣.
(٢) أمل الآمل،ج١،ص٥٧.