اما از نظر كبرا، برفرض تنزل، چنين اجماعى ارزش ندارد؛ زيرا اگر نگوييم قطعا، دست كم احتمال مدركى بودن آن زياد است؛ زيرا تمام اهل اجماع به روايات تمسك جسته‌اند؛ ازجمله شيخ انصارى. بنابراين نمى تواند كاشف از قول معصوم باشد.

٢. عسر و حرج

ديگر از ادله قول مشهور(مالكيت زمين موات با احيا) مى‌تواند عسر و حرج باشد.

تقريب استدلال: بسيارى از زمين هاى دردسترس مردم يا موات بالاصاله است (زمين‌هايى كه به گونه طبيعى آباد نباشد) يا درحكم آن است و پرواضح است مردم براين زمين ها احكام ملك مانند خريد و فروش،ارث، هبه و ديگر آثار را بار مى‌كنند. بنابراين اگر اين زمين ها ملك آنها نباشد، عسر و حرج لازم مى‌آيد.

نقد و بررسى

اين استدلال ازجهاتى مورد اشكال است؛ زيرا:

اوّلا: كسانى كه احيا را سبب حصول ملك نمى دانند، معتقدند كه با احيا حق ايجاد مى‌شود و با وجود حق بسيارى از اين آثار و نقل و انتقالات روا خواهد بود.

مورد شك و ترديد، داد وستد است؛ زيرا به مقتضاى قاعده«لابيع إلا في الملك» داد وستد زمين هاى موات ـ كه احيا شده ـ جايز نيست.

ليكن براساس برخى از مبانى درمورد تعريف بيع از جمله كسانى كه آن را به تبديل دو طرف اضافه ـ اعم از اين كه طرف مبادله، ملك باشد ياحق ـ مى‌دانند مشكل حل

(٣٧) اقتصادنا،ج١،ص٤١٧.