پيش از آغاز طرح برخى از فتاواى مورد اختلاف، شايسته است ـ جهت آشنايى بيشتر با مبانى و آنچه سبب اختلاف در فتوا مى‌شود ـ مستندات و ادله دو فتواى مخالف را دست كم دريك مورد به بحث و بررسى بگذارم:

آية الله خويى در بحث از اين كه آيا احياى زمين موات موجب ايجاد حق است يا ملك، مى‌فرمايد:

زمين هاى موات درزمان فتح، ملك امام(ع) است و هرگاه شخصى آنها را آباد كند مالك مى‌شود؛ چه مسلمان باشد يا كافر و پرداخت عوض براو لازم نيست. (١)

آية الله شهيدصدر دراين زمينه معتقد است احياگر تنها صاحب حق اولويت است نه ملكيت. ايشان در حاشيه نظر آية الله حكيم ـ كه همانند آية الله خويى است ـ مى‌نويسد:

احياگر زمين موات تنها صاحب حق اولويت مى‌شود و اما زمين همچنان ملك امام (ع) است. (٢)

ملاحظه مى‌شود در ثمره و نتيجه اى كه از احياى زمين موات حاصل مى‌شود، نظر اين دو فقيه بزرگوار با همديگر مخالف است كه دراين بخش به مبانى فقهى هريك رسيدگى مى‌شود.

پيش از ورود به اصل مطلب، ياد آورى چند نكته سودمند است:

الف) انتخاب اين دو فتوا از آن جهت بوده كه شهيدصدر ازميان مباحث كتاب بيع كه موضوع اين مقاله را تشكيل مى‌دهد، در باره مبانى اين فتوا دركتاب «اقتصادنا» به تفصيل بحث كرده و مبناى نظر آية الله خويى نيز دركتاب «مبانى منهاج الصالحين» به گستردگى

(١) منهاج الصالحين،ج٢،ص٢٦،مسأله٩٩.
(٢) منهاج الصالحين،ج٢،ص٣٦، مسأله١٣.