ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٩٨ - ١٢ - شناخت تعقلى

و همچنين در توضيح انواع تعقل ، مانند عقل نظرى و عقل عملى بررسىهاى زيادى صورت گرفته است . ما در اين مبحث جنبهء عملى ذهنى آنرا مورد توجه قرار مى دهيم . اين عمل ذهنى عبارتست از بجريان انداختن انديشه منطقى با آگاهى به قوانين مربوط به واحدهاى انديشه . از همين نكته روشن مى شود كه انديشه ممكن است بطور نا خود آگاه در پرتو قوانين و اصول بجريان بيفتد ، زيرا آگاهى از آن قوانين براى تطبيق به واحدهاى انديشه شرط لازم نيست . در صورتى كه در جريان تعقل همواره توجه بر قوانين و اصول مربوطه ضرورت دارد .
عمل تعقل بايد از آگاهى و هدف گيرى مستمر برخوردار باشد ، از اين رو است كه مى توان گفت : تعقل يكى از حساسترين عمليات ذهنى است . اصالت اين عمل ذهنى از چند جهت مورد بحث و بررسى قرار مى گيرد : يكى اين كه - تعقل محض راهى به كشف ابتكارى واقعيات ندارد ، بلكه بدانجهت كه اساسيترين ابزار كار تعقل ، منطق است ، و منطق هم بيش از تنظيم واحد هايى كه صحيح فرض شده‌اند ، نمى تواند كارى انجام بدهد ، لذا تعقل محض آن قدرها كه گمان ميكنند مثمر نيست . مسلم است كه اين انتقاد ناشى از خطا در تشخيص قلمرو تعقل محض است كه تعقل نظرى و جزئى ناميده مى شود . و براى دريافت واقعيات ، عمل عقل نظرى شرط لازم است ، نه شرط كافى .
دوم اين كه - گفته شده است : عمل تعقل محدود به دريافت شده بوسيلهء حواس است و ما مى دانيم كه حواس آدمى نه تنها واقعيت را بطور مطلق در اختيار وى نمى گذارند ، بلكه اصلا حواس حكمى را صادر نمى كنند ، تا چه رسد به اين كه قدرت نشان دادن واقعيت را داشته باشند . اين اعتراض هم كاملا سطحى است ، زيرا اولا فعاليت عقل منحصر به محصولات حواس نيست ، زيرا انواع زيادى از فعاليتهاى عقلانى مانند رياضيات و تجريد و تحليل و تركيب وجود دارند كه معلومات تصعيدى ( بالاتر از انعكاسات محض ) را در اختيار ما مى گذارند و ثانيا عمل عقلانى اگر چه روى محصولات حواس انجام مى گيرد ،