ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٩ - ضرورت تفكر در هر دو قلمرو انسان و جهان

نوع دوم - وسائل درونى شناخت است كه در اين مباحث مورد تحقيق قرار مى دهيم . اين دو نوع وسايل جدا و مستقل از يكديگر نيستند ، بلكه مكمل و متمم همديگرند .
ضرورت تفكر در هر دو قلمرو انسان و جهان در تعريف انديشه و تفكر اختلاف زيادى ميان متفكران وجود ندارد و مى توان گفت : اغلب آنان در يك جامع مشترك براى تفكر اتفاق نظر دارند .
اين جامع مشترك عبارتست از فعاليت هدفدار ذهن از مقدمات روشن رو به قضايايى كه درك و دريافت آنها هدف تلقى شده است . اهميت تفكر در اسلام بقدريست كه نمى توان ما فوق آنرا تصور كرد . آيات مربوط به لزوم تفكر براى يك انسان آگاه كه خواهان « حيات معقول » است ، در هفده مورد آمده است . از آن جمله : ١ - ( إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لأُولِي الأَلْبابِ . الَّذِينَ يَذْكُرُونَ الله قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ ) [١] ( در آفرينش آسمانها و زمين و تعاقب شب و روز براى صاحبان عقول آياتى است . اين صاحبان عقول كسانى هستند كه خدا را در حال قيام و نشستن و موقعى كه بر پهلو افتاده‌اند ، بياد مى آورند و در آفرينش آسمانها و زمين مى انديشند [ و مى گويند : ] اى پروردگار ما ، [ جهان باين عظمت را با اين آيات ] باطل نيافريده اى ، پاكيزه پروردگارا ، ما را از عذاب آتش محفوظ بدار .
( ٢ - وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرْضَ وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَأَنْهاراً وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ) [٢]

[١] آل عمران ١٩٠ و ١٩١ .
[٢] الرعد آيهء ٣ .