ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٨٩ - ٣ - تجريد

و در هر حال مفاد علامت در هيچ يك از حالات و اعمال رياضى نمايانگر شكل و صورت عينى در اعداد كه خود هيچ گونه نمودى ندارند ، نيستند . بدين ترتيب هيچ يك از قضاياى رياضى داراى واحدهاى منعكس از نمود عينى نمى باشند . هم چنين آن قسم از قضاياى منطقى كه داراى واحدهاى كلى مى باشند مانند قوانين علمى كه از واحدهاى كلى تشكيل ميشوند و چنانكه در بحث بعدى ( تجريد ) متذكر خواهيم گشت ، همهء مفاهيم كلى امور تجريدى بوده و قابل انطباق مستقيم بر نمود عينى نيستند .
٣ - تجريد معناى تجريد عبارتست از حذف و الغاى مشخصات يك هويت ، مانند دائرهء بطور كلى ، مسلم است كه هيچ دائره اى در جهان عينى بدون سطح و فضاى مشخص تحقق پيدا نمى كند ، ما موقعى كه در بارهء دائره يك حكم كلى مى نمائيم مثلا مى گوئيم : هر دائره اى بوسيلهء قطر به دو قسمت مساوى تقسيم مى شود ، دريافت شدهء ما از دائره ، يك دائرهء مشخص كوچك يا بزرگ ، كشيده شده با مداد مشكى يا قرمز ، روى كاغذ يا مقوا ، كنده شده در يك فلز يا تخته و غير ذلك نيست . دريافت اين دائره در ذهن يك عمل تجريدى ذهنى است كه بهيچ وجه در جهان عينى وجود ندارد . و همچنين وقتى كه مى گوئيم : « انسان حيوانى است قابل تعليم و تربيت » همهء اجزاى اين قضيه مفاهيمى تجريدى هستند كه ناشى از حذف هر گونه مشخصات عينى مى باشند . و هيچ قضيه اى نمى تواند بشكل قانون كلى در آيد ، مگر اين كه بايد نوعى عمل تجريدى ذهنى در آن انجام بشود ، تا بصورت كلى در آيد . اين مسئله كه ماهيت عمل تجريدى در ذهن چيست مانند ساير عمليات ذهنى مورد بحث و گفتگوى فراوانى است كه تاكنون بعنوان يك پديدهء طبيعى معمولى در فيزيك و فيزيولوژيك قابل تفسير نبوده است .