ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠٢ - ١٣ - تعقل برين

< شعر > غير از اين معقولها معقولها يابى اندر عشق پر فر و بها < / شعر > يعنى در ما فوق مسائل و قوانين معقولى كه در ارتباط با روبناى جهان طبيعت ، بدست مى آوريم ، معقولات ديگرى وجود دارد كه بوسيلهء نيروهاى بسيار عالى مغز و روان ، در ارتباط با زير بناى جهان هستى در مى يابيم . اصول و قوانين عالى كه تكيه گاه اين گونه تعقل برين است ، براى كسانى كه دركى در بارهء تعقل ندارند ، خيالى بيش نيست . اما اينان بايد بدانند كه نمى توانند با وضع ذهنى محدود خود ، تكليفى براى رشد يافتگان تعيين نمايند . اينان بهتر است به كار خود بپردازند و سيستم و كار مغزها و ارواح بزرگ بشرى را مشخص نفرمايند و كوشش نكنند كه ابن سينا كه در نمط هشتم و نهم اشارات پرواز به معقولاتى بالاتر از اين معقولات رسمى نموده است ، پايين آورده در رديف عقليون حرفه اى قرار بدهند . تعقل منطقى رسمى جز مديريت ارتباط معمولى انسان با انسان و انسان با طبيعت كه بر مبناى سود و زيان استوار است ، كارى ديگر انجام نمى دهد و هيچ توجهى به نيك و بد و خير و شر و تعهد و مسئوليت ندارد . پيشتازان شر و تبهكاريهاى تاريخ از تعقل نظرى منطقى رسمى بحد كافى برخوردار بوده‌اند كه توانسته‌اند نقشه‌هاى بسيار ماهرانه و هشيارانه با تنظيم مقدمات و نتايج منطقى بزرگترين رويدادهاى تباه كننده را بوجود بياورند .
همين تعقل منطقى رسمى است كه مكتبهاى متضاد و متناقض را بوجود آورده و انسانها را شمشير بدست روياروى يكديگر قرار داده است . در صورتى كه تعقل برين همواره داد از عدل و تعهد برين و وحدت آرمانهاى اعلاى انسانى زده و تفسير معقول براى جهان هستى مطرح نموده است . اين تعقل در اسلام فوق عبادتهاى معمولى تلقى شده است . پيامبر اكرم خطاب به امير المؤمنين چنين فرموده است : يا عليّ إذا رأيت النّاس يتقرّبون الى خالقهم بأنواع البرّ تقرّب انت اليه بأنواع العقل تسبقهم [١]

[١] توفيق التطبيق - على بن فضل اللَّه گيلانى ص ٥٦ .