٩- اگر در وقت مشترك و از باب سهو، نماز عصر را قبل از ظهر بجا آورد و بعد به اشتباه خود پى ببرد نماز او صحيح است و ظهرحساب مى‌شود و بر او لازم است كه نماز عصر را بخواند واحوط اين است كه چهار ركعت به نيّت ما فى‌الذّمّه بخواند، و اگر- دراين‌صورت- نماز ظهر را در وقت اختصاصى عصر در آخر وقت بجا آورد، باز هم نماز او صحيح است و نماز عصر را بايد قضا كند و احوطاين است كه هر دو را قضا نمايد، ولى بنابر احتياط نبايد در نيّت، متعرّض ادا يا قضا شود، بلكه در نمازى كه مى‌خواند، نيّت ظهر ياعصر هم نكند و تنها با نيّت (مافى‌الذمّه) يعنى: آنچه بر عهده‌اش بوده، نماز بخواند.

١٠- اگر مشغول نماز عصر شود، به گمان اينكه نماز ظهر را قبل از آن بجا آورده است ولى قبل از فراغت، متوجّه شود كه نماز ظهررا نخوانده است، بايد نيّت خود را تبديل به ظهر كند و نماز را تمام نمايد و چيزى بر او نيست.

١١- اگر مشغول نماز عشاء شود، به گمان اينكه مغرب را بجا آورده است و در اثناى نماز متوجّه شود كه مغرب را نخوانده است، بايد به نيّت مغرب عدول كند اگر ركوع ركعت چهارم را هنوز انجام نداده باشد، و گرنه احوط اين است كه آن نماز را تمام كند و سپس‌هر دو نماز مغرب وعشاء را بجا آورد.

زوال را چگونه تشخيص بدهيم؟

زوال در اصطلاح به‌معناى «مايل شدن خورشيد از وسط آسمان به‌سمت مغرب» است ومى‌توان فرارسيدن زوال را با «ساعت آفتابى» [١] كه توسط آن، ظهر حقيقى تعيين مى‌شود، تشخيص داد.

تعيين اوقات نوافل ظهر و عصر و اوقات فضيلت آن دو با معيار سايه پديد آمده بعداز زوال، صورت مى‌گيرد، زيرا اگر سايه‌شاخص‌ [٢] در وقت زوال مثلًا سه قدم بوده، بعداز زوال اين سايه‌

[١] ساعت آفتابى اين است كه در يك سطح كاملًا هموار، شاخص معتدل و راست با زواياى قائمه، نصب شود. با بر آمدن آفتاب، اين شاخص يك سايه طولانى به سمت مغرب دارد وهرچندآفتاب از مشرق به سمت وسط آسمان بالا مى‌آيد، سايه شاخص رو به كاهش مى‌رود تا اينكه در برخى از مناطق استوائى، اين سايه به طور كامل از بين مى‌رود، و در ديگر مناطق به‌كمترين حدّ خود مى‌رسد. با از بين رفتن كامل سايه يا رسيدن آن به كمترين حدّ خود، خورشيد به وسط آسمان رسيده است. و از لحظه بعدى كه سايه براى بار دوّم ظهور مى‌كند (درحالت اوّل يعنى آنجا كه كاملًا سايه از بين رفته است) يا مجدّداً رو به سمت مشرق، زيادتر مى‌شود (در حالت دوّم يعنى آنجا كه به كمترين درجه خود رسيده‌است) زوال خورشيد تحقّق يافته، يعنى خورشيد از وسط آسمان به سوى مغرب مايل شده و ظهر شرعى تحقّق يافته است.

[٢] منظور از شاخص در كتابهاى فقهى غالباً چيزى است كه به اندازه طول قامت انسان متوسط و يا به حسب مقياسهاى عرفى قديم، مساوى هفت قدم يا سه ذراع و نيم باشد.