بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣٠٠ - گفتار پنجم عدم جامعيت اصحاب معصومان عليهم السلام در«رجال الطوسى»

معصومان عليهم السلام، از قلمش افتاده باشد. با اين حال مى‌بينيم كه نام شمار بسيار زيادى از راويان معصومان عليهم السلام، در رجال الطوسى نيامده است.

براى مثال، در ناقص‌ترين باب از رجال الطوسى كه باب اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله است، تنها ٤٦٨ عنوان وجود دارد، در حالى كه در مصادر اهل سنّت، شمار صحابه، به صورت مطلق و يا مقيّد (صحابه راوى)، بسيار بيشتر از اين مقدار است، تا آن جا كه نسبت بين آنها، به پنج در صد مى‌رسد.

براى نمونه، محمّد بن عبد البَر (م ٤٦٣ ق) كه با شيخ طوسى رحمه الله معاصر بوده است، در الاستيعاب فى معرفة الأصحاب، ٤٢٢٤ صحابى را ذكر كرده است؛ امّا ابن حبّان در كتاب الثقات، صحابه راوى را به دو هزار نفر نيز نرسانده است. اين، در حالى است كه ابن اثير (م ٦٣٠ ق) در أُسد الغابة فى معرفة الصحابة، تعداد صحابه را به ٧٧٠٣ نفر رسانده است.

البتّه با توجّه به اختلاف نظر ميان اهل سنّت و اماميّه در تعريف «صحابى» و با توجّه به اين كه مراد از «اصحاب» در رجال الطوسى، اصحاب روايت بوده است، طبيعى است كه تعداد صحابه در اين كتاب، بسيار كاهش يافته باشد؛[١] امّا با اين همه، باز هم نام صحابه بسيارى، از قلم شيخ طوسى رحمه الله افتاده است.

[محقّق‌] شوشترى در اين باره مى‌گويد:

[امرى‌] عجيب است! گرچه ما گفتيم كه مرحوم شيخ، هم مؤمن و هم منافق را عنوان كرده است (چرا كه وى همانند كتاب‌هاى عامّه، قصد استقصاى اصحاب را داشته است)؛ ليكن او بسيارى از مؤمنان صحابه را كه حتّى در جنگ‌هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با ايشان بوده‌اند و به شهادت رسيده‌اند، عنوان نكرده است.[٢] علّت اين كه بر خلاف غرض شيخ طوسى رحمه الله، نام بسيارى از راويان معصومان عليهم السلام‌

[١]. البتّه اين كه مراد شيخ طوسى رحمه الله از اصحاب، اصحاب روايت باشد، چندان مسلّم نيست، چنان كه پيش‌تر( ص ٢٧٢) نيز اشاره كرديم

[٢]. قاموس الرجال، ج ١، ص ٣٣ و ٣٤