بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٢٦ - گفتار اول توجه به جرح و تعديل در«الفهرست»

نيست و تنها كمتر از يك‌نُهم را شامل مى‌شود. اين امر، با التزام شيخ طوسى در مقدّمه، ناسازگار است، بويژه آن كه توثيق بزرگانى چون: زراره، يونس بن عبد الرحمان و ... نيز در اين كتاب ديده نمى‌شود، حال آن كه شيخ طوسى قطعاً از تعديل آنان آگاه بوده است.

آنچه به نظر مى‌رسد، اين كه: شيخ طوسى رحمه الله در ابتدا كه مقدّمه كتاب را مى‌نگاشته، به ذكر تمام آراى رجاليان در مورد جرح و تعديل، متعهّد شده؛ ولى در هنگام تأليف خود كتاب، از تعهّدش عدول كرده است؛ زيرا مشاهده مى‌شود كه بسيارى از جرح‌ها (شش مورد) و تعديل‌ها (٣٩ مورد)، در «باب الف» ذكر شده‌اند.

به عبارت ديگر، با در نظر گرفتن شمار عنوان‌هاى «باب الف» (١٢٥ عدد) و مقايسه آن با مجموع جرح و تعديل‌هاى كتاب، مشخّص مى‌گردد كه جرح و تعديل‌هاى موجود در «باب الف»، نسبت بالايى را به خود اختصاص داده‌اند.

از اين رو، آنچه منطقى به نظر مى‌رسد، اين است كه شيخ طوسى رحمه الله از مبناى خود در مقدّمه، عدول كرده و به ذكر جرح و تعديل‌ها در مواردى خاص، اكتفا نموده است.

اينك الفاظ و تعبيراتى كه مرحوم شيخ طوسى در الفهرست به كار گرفته است، از نظر مى‌گذرانيم:

١. إلّاما كان فيه تخليط أو غلوّ.

٢. إلّاما كان فيه من تخليط.

٣. أحد الأركان الأربعة.

٤. أحد شيوخنا البصريّين ثقة.

٥. أصحابنا يقولون: إنّه أوّل من نشر حديث الكوفيّين بقمّ.

٦. أكثر الرواية عن الضعفاء و اعتمد المراسيل.

٧. أمره فى الثقة و الجلالة و عظم الحفظ، أشهر من أن يذكر.

٨. أنّه غال و حديثه يُعرف و يُنكر.

٩. أوثق أهل زمانه عند أصحاب الحديث و أعبدهم.