بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٩٤ - نام كتاب

صاحبان كتاب‌ها و اصل‌ها و نيز [فهرست‌] كسانى است كه به نفع شيعه تصنيف كرده، ولى شيعه نبوده‌اند.[١] نجاشى در شرح حال شيخ طوسى رحمه الله، از اين كتاب با نام فهرست كتب الشيعة و أصناف المصنّفين نام برده است.[٢] اين احتمال وجود دارد كه انتخاب اين عنوان براى كتاب، به جهت معناى لغوى و گزارش محتوايى‌اى باشد كه شيخ طوسى در عبارت گذشته، در شرح حال خويش آورده است.

امّا با توجّه به اين كه شيخ طوسى رحمه الله در تهذيب الأحكام‌[٣] و الاستبصار[٤] بعضى مطالب را به الفهرست ارجاع داده است و نه صرفاً كتابى با موضوع فهرست، احتمال نامگذارى كتاب به عنوان «الفهرست» از جهت معناى اصطلاحى تقويت مى‌شود.

به هر حال، در برخى مصادر لغوى، تصريح شده كه صحيح اين واژه، «الفهرس (بدون تاء)» است، چنان كه در القاموس المحيط[٥] و برخى ديگر از مصادر لغوى، «فهرس» آمده است؛ بلكه از ديوان الأدب نقل شده كه افزودن «تاء» به لفظ «فهرس»، از زيادات عاميانه است.[٦] اين، در حالى است كه خود شيخ طوسى نيز در الاستبصار مى‌گويد:

فى الفهارس للشيوخ.[٧]

به هر حال، اينك اين كتاب به الفهرست شهرت يافته و براى الفاظى كه عنوان قرار مى‌گيرند و به اصطلاح، «عَلَم» مى‌شوند، سختگيرى‌هاى فنّى و لغوى، جايى ندارد.[٨] الفهرست- چنان كه خود شيخ طوسى نيز گفته است- نخستين كتابى است كه‌

[١]. الفهرست، ص ٢٤١( ش ٧١٤)

[٢]. رجال النجاشى، ص ٤٠٣( ش ١٠٦٨)

[٣]. تهذيب الأحكام، ج ١٠، ص ٨٨

[٤]. الاستبصار، ج ٤، ص ٣٤٢

[٥]. القاموس المحيط، ج ٢، ص ٢٣٨

[٦]. به نقل از: سماء المقال، ج ١، ص ١٣٤

[٧]. الاستبصار، ج ٤، ص ٣٤٢

[٨]. ر. ك: الرسائل الرجاليّة، ج ٣، ص ١٩٦ و ج ٤، ص ١٣٧