بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣٠٦ - پاسخ به سؤال اول

سؤال دوم: در صورت مثبت بودن پاسخ سؤال اوّل، آيا راهى وجود دارد تا در رجال الطوسى، راويانى كه از كتاب ابن عقده نقل شده‌اند، از راويانى كه مرحوم شيخ خود افزوده است، شناخته شوند؟

سؤال سوم: آيا تمام راويانى كه در رجال الطوسى، از اصحاب امام صادق عليه السلام شمرده شده‌اند، ثقه و معتمدند؟

پاسخ به سؤال اوّل‌

براى پاسخگويى به سؤال اوّل، به مطالعه و بررسى دقيق عبارت شيخ طوسى رحمه الله نياز است. وى در مقدّمه رجالش مى‌گويد:

من از اصحابمان، كتابى جامع در معرّفى اصحاب و راويان ائمّه عليهم السلام نيافتم و تنها كتاب‌هاى مختصرى در اين باره وجود داشتند كه دربردارنده برخى از آنان بودند. فقط ابن عقده، معرّفى اصحاب امام صادق عليه السلام را به كمال رسانده است، هرچند كه از رجال امامان ديگر، نام نبرده است.

بنا بر اين، من [ابتدا] آنچه را ابن عقده نام برده است، مى‌آورم و سپس، آنچه را وى نياورده است، خواهم آورد.[١] بايد ديد كه مراد شيخ طوسى رحمه الله از تعبير «آنچه را وى نياورده است»، چيست؛ چرا كه تعيين مصداق اين عبارت، ارتباطى مستقيم با پاسخ سؤال اوّل دارد. در بيان مراد شيخ طوسى رحمه الله از اين تعبير، دو احتمال به نظر مى‌رسد:

احتمال اوّل. مراد مرحوم شيخ از اين تعبير، اصحاب و راويان ائمّه ديگر بوده است. گويا وى چنين فرموده است: من پس از ذكر آنچه ابن عقده از رجال امام صادق عليه السلام آورده، آنچه را وى از رجال ائمّه ديگر ذكر نكرده، خواهم آورد.

احتمال دوم. مراد مرحوم شيخ، اين بوده است كه رجال امام صادق عليه السلام را ابتدا بر اساس آنچه ابن عقده ذكر كرده، خواهد آورد و سپس، آنچه را وى در كتابش ذكر نكرده، بر آن خواهد افزود.

[١]. رجال الطوسى، ص ١٧