گلشن اسرار - حسینی طهرانی، سید محمد محسن - الصفحة ٢٩٠ - تفسِیر آِیاتِی از سوره «التِیّن»

اِینها، نه تنها مذموم نِیستند بلکه ممدوح هم هستند به خاطر اِینکه هوِیّتِی از هوِیّات مراتب وجود، در اِینها تجلِّی پِیدا مِی‌کند و اِینها علت و مُعدّند براِی اِینکه نفس و روح به مرحلۀ تجرّد برسد. اگر بد بود که خدا خلق نمِی‌کرد. لذا:

”درآِیه شرِیفه که مِی‌فرماِید: (لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ * ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ)[١] اِین (رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ) منظور عالم ماده نِیست به طورِی که اِیشان فرمودند. اسفل سافلِین تعلّق به عالم دنِیاست. ما از آن مقام و مرتبه‌اِی که مقام هوِیّت محضه و مقام احدِیّت و مقام واحدِیّت بود. ما از آنجا، انسان را پائِین آوردِیم، پائِین آوردِیم تا سرش را گرم کردِیم به چند تا حلبِی و چند تا عروسک و چند تا مسائلِی که اصلاً به طور کلِی او را از اِینکه دوباره ِیاد وطنش کند که در کجا بوده است مشغولش کردِیم، اِین اسفل سافلِین مِی‌شود.“

لذا در ذِیل آِیه دارد:

(إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ)[٢] مگر آن کسانِی که اِیمان بِیاورند و عمل صالح انجام بدهند، اِینها در اسفل السافلِین نِیستند. اِینها مگر بدن ندارند؟ مگر پِیغمبر بدن نداشت؟ مگر پِیغمبر زن و بچه نداشت؟ ِیعنِی از (رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ) اِین عده مستثنِی هستند. آنهاِیِی که (آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) هستند در (خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ) که مستثنِی نِیستند، همۀ انسان‌ها در احسن تقوِیمند. بعد به دنبالش مِی‌فرماِید که: ما اِین را در اسفل سافلِین آوردِیم همه را در اسفل سافلِین آوردِیم امّا فقط ِیک عده از اِین اسفل السافلِین از نقطه نظر استمرار و بقاء مستثنِی هستند. آنها چه کسانِی هستند؟ آنها (آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) هستند.

[١]ـ سوره التِین (٩٥) آِیات ٤ و ٥.

[٢]ـ سوره التِین (٩٥) آِیات ٦.