هر صورت ـ بر طبق آنچه که اِیشان مِی‌فرماِیند عقل ما، حکم مِی‌کند که باِید نفس‌الأمر هم منطبق بر همِین باشد که ما در اِینجا پاِیۀ برهانِی براِی او قرار مِی‌دهِیم؛ لذا اِین حکمت، حکمت متعالِیه است.

اسفار اربعه ِیا حرکات چهارگانه کل نظام و عالم وجود، در مقام نشر

بنابراِین از آنجائِی که کل نظام و عالم وجود، در مقام نشر، نه در مقام لفّ، در مقام قَدَر و نه در مقام قضاء؛ به چهار دور و چهار حرکت برمِی‌گردد، اسم چهار دور و چهار حرکت را اسفار اربعه نامِیدِیم. چون ما ِیک عالم لفّ ِیا عالم قضا و عالم جمع دارِیم که تمام اِینها عبارات مختلفِی است که به عالم کلِی اطلاق مِی‌شود. آنجا که مقام، مقام اجمال است و مقام، مقام کلِیّت است آن عالم، عالم قضا مِی‌شود. عالم قضاء کلِی، عالمِی است که همه ما سوِی‌ الله از آن عالم، نشأت مِی‌گِیرند و تعِیّن پِیدا مِی‌کنند و افاضۀ فِیض از آن عالم، بر همه اِین ممکنات، عَلَِی حَسَبِ استعدادِ کلّها و علِی حَسب استعدادِ کلّ واحدٍ مِنها، و بر حسب قبول، قبولِیّتها و قابلِیّتها از آن فاعل که عالم قضاست، بر همه اِین تعِینات افاضه مِی‌شود.

حِیاتِی که ِیک مورچه دارد به اندازۀ همان مقدار حِیات، به او افاضه مِی‌شود. ِیک فِیل هم آن مقدارِی که حِیات دارد، به همان اندازه بر او افاضه مِی‌شود؛ اِین از نقطه نظر مادِی.

افاضۀ حِیات، علم و قدرت بر هر موجودِی توسط امام زمان علِیه السلام

از نقطه نظر تجردِی، آن حِیات معنوِی که بر ِیک فرد عامِی، از نظر معنا که همان مدرکات و اشتغالات ذهنِیّه و نفسِیّه و التزامات اوست به همان مقدار به او افاضه مِی‌شود، به پِیغمبر خاتم صلِّی الله علِیه و آله و سلّم که حِیات ابد و ازل در حِیات او گنجِیده شده است به مقدار استعداد پِیغمبر، حِیات به آن حضرت افاضه مِی‌شود، هر کدام از اِینها علِی حَسَبِهِ است.

علم هم همِین طور است، به ِیک طلبه به اندازه استعداد خودش علم افاضه مِی‌شود به آن ولِی‌ الله الاعظم حضرت بقِیة الله علِیه السّلام که الآن وجود دارد؛ به او هم به اندازۀ سعۀ او، از ناحِیۀ خداوند، افاضه مِی‌شود. البته، در اِینجا قضاء کلِی