فرتّبت کتابِی هذا، طبق حرکاتهم فِی الأنوار و الآثار «همان‌طورِی که آنها حرکات در انوار دارند و آثار جمالِیّه و جلالِیّه پروردگار در انوار ربوبِی سِیر مِی‌کنند من هم کتابم را به همان ترتِیب از نقطۀ نظر فکرِی عقلِی و نظرِی ترتِیب دادم.» خِیال نکنِید اِینها فقط ِیک عمل است و حرکت پشتوانۀ برهانِی ندارد، نخِیر! تمام اِین سِیر و سلوکِ سالک، همۀ اِینها با دلِیل و برهان در هر مرتبۀ‌ اِین مسائل، ثابت مِی‌شود. بر عکس آنهاِیِی که مِی‌گوِیند دروِیش‌ها فقط مِی‌نشِینند پاِی منقل و بنگ مِی‌کشند و حال پِیدا مِی‌کنند. نخِیر! تمام اِین مطالب و حالات و همۀ اِینها بر اساس برهان است. علِی أربعة أسفار، و سمِّیته بالحکمة المتعالِیّة آن حکمت متعالِیّه، ِیعنِی نه تنها حکمت مشّائِی، جنبۀ بحث و نظر در او هست. حکمت اشراق که جنبۀ افاضات اشراقِیّه پروردگار بر قلب سالک مِی‌باشد هر دو در اِین کتاب آورده شده و هم از نقطۀ نظر تطبِیق اِینها با شرع، من حِیث المجموع آورده شده است «لذا اِین را متعالِی از بقِیه حکمت‌ها قرار داده است» فِی الأسفار العقلِیة، فها أنا أفِیض فِی المقصود، مستعِینًا بالحقّ المعبود الصمد الموجود. ـ اِین مطلب تمام شدـ.

سرّ آوردنِ قِیدِ «من وجه» درعبارت ملاصدرا که فرمود: «والرابع ِیقابل الثانِی من وجهٍ»

سؤال: ”چرا در سفر چهارم که مقابل دوم است قِید من وجهٍ را آورده است که آن عبارت است از بالحق، اما در سفر سوم که مقابل اول است قِید من را ـ که عبارت از فِی الخلق باشد ـ نِیاورده است؟“

جواب: ”باِید گفت نِیاوردنش براِی اِین است که در آنجا من الخلق الِی الحق مشخص و روشن است. از اِین نظر قِید من وجهٍ را نِیاورده است. اما چون در سفر دوم بالحق تثبِیت شده است[١]، چون سفرِ «من الحق الِی الحق بالحق» است؛ از حق

[١]ـ در واقع فرق بِین سفر دوّم و چهارم در اجمال و تفصِیل است زِیرا سِیر فِی الحقّ مگر با سِیر فِی الخلق تفاوت مِی‌کند؟ خلق همان ظهور ذات حقّ است منتهِی به طور تفصِیل. لذا فرمود: من وجه؛ فتأمّل.