بعضِی‌ها اشتباه کرده‌اند و جنبۀ مشاهداتِ واقعِی، کما هو حقُه را، با مشاهدات صورِی و مثالِی ِیکِی دانسته‌اند به طورِی که مرحوم محمدرضا قمشه‌اِی با اِینکه حکِیم بوده اما وقتِی که ما نگاه مِی‌کنِیم در تعبِیراتش خِیلِی تردِید و خلجان مشاهده مِی‌کنِیم و نتوانسته آن‌طور که باِید و شاِید مقام نبِی را از ولِیّ تمِیز بدهد و گفته است مقام نبِی عبارت است از نبأ، ِیعنِی حکاِیت از واقع کما هو هو. لذا آمده و اِین را، با آن، ِیکِی کرده است. و بنا بر اعتقاد اِیشان هر نبِی، باِید اسفار اربعه را طِی کرده باشد در حالِی که قطعاً اِین‌طور نِیست ما در کلمات انبِیاء و در حالات آنها مشاهده مِی‌کنِیم حتِی بعضِی‌ها فناء ذاتِی پِیدا نکرده‌اند بلکه اِینها در عالم مثال و در ملکوت و امثال ذلک، مانده بودند. آن مقدار، براِی نبوّت که وحِی و ارشاد به خلق است به اِین مقدار کفاِیت مِی‌کند. اِینها به خاطر آن است که اِینها خودشان به اِین مطالب نرسِیده‌اند، لذا در عباراتِی که از بزرگان نقل شده دچار اشتباه و تردِید شده‌اند.

جنّة الذات ِیا فناء ذاتِی

سؤال: ”جنّة الذات چِیست؟“

جواب: ”جنت ‌الذات[١] عبارت است از فناء ذاتِی که گاهِی اوقات به صورت حال براِی انسان پِیدا مِی‌شود. اما آن سِیرِ «من ‌الحق الِی‌ الحق» ِیا «سِیر من ‌الحق الِی‌ الخلق» که مِی‌کند، مشاهده همه صفات جمالِیّه و جلالِیّه پروردگار؛ به نحو تفصِیل است و آن خِیلِی مهم است. در همِین جنت ‌الذات ممکن است حالات فناِیِی براِی انسان پِیدا شود و دوباره انسان، حالاتِ محو پِیدا کند. حالات محو پِیدا کند دوباره به صحو برسد.“

عکس علاّمه طباطبائِی رضوان الله علِیه، حکاِیت از فنا مِی‌کند

در همان اوقاتِی که مرحوم آقا مباحثات علمِی را با مرحوم علاّمه طباطبائِی

[١]ـ براِی اطلاع بِیشتر پِیرامون بهشت‌هاِی هشت‌گانه و جنت الذات به مهر تابان، ص ٢٤٦؛ معاد شناسِی، ج ١٠، ص ٢١٢؛ رساله سِیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، ص ١٠٧ مراجعه شود.