شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٤ - ١ - ٣ بلاغت و رسايى

انسان با خدا تأكيد كند. با تعبير «عبادى» به جاى «ناس»، عنايت خاصّ خود را نثار بندگان خويش كرده است. در اين عبارت، در پاسخ، هيچ فعلى را واسطه نكرده و نگفته است: «إذا سألك عبادى عنّى فقل: إنه قريب»، تا قرب معنوى و بى‌واسطه خود را برساند. به آن هم بسنده نكرده و با «إنّ» نيز تأكيد فرموده است كه بدون ترديد، نزديكم. به جاى فعل «أقربُ» صفت «قريب» را به كار گرفته تا معناى ثبات و افزونىِ قرب را نشان دهد. فعل مضارع «اجيب (/ اجابت مى‌كنم)، دلالت بر استمرار و پيوستگى اجابت الهى دارد. «اذا دعان» يعنى هر گاه كه حقيقتاً مرا بخوانند. همين و بس؛ بى‌هيچ شرط ديگر.[١]

به نمونه ديگرى از ايجاز قرآن در ترسيم صحنه پر شكوه استقبال فرشتگان رحمت از ايمانيان به هنگام ورود به عالم آخرت بنگريد:

«وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ\* سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ؛[٢] فرشتگان‌ از هر درى بر آنها وارد مى‌شوند: «سلام بر شما كه پايدارى ورزيديد»».

تقدير سخن، چنين است: «قائلين لهم سلام عليكم» يا «يقولون لهم سلام عليكم»؛ ولى براى ايجاز، پس از بيان ورود فرشتگان، بدون فاصله، تعبير «سلام عليكم» آورده شده و باقى حذف گرديده است.

بلاغت قرآن، تنها در ايجاز خلاصه نمى‌شود؛ آن جا كه اطناب ضرورت دارد، هنر و زيبايى اطناب، ظاهر مى‌شود:

«وَ ما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى‌\* قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَ أَهُشُّ بِها عَلى‌ غَنَمِي وَ لِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى‌؛[٣] اى موسى، اين چيست در دستت؟ گفت: اين‌

[١]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ٢ ص ٣١- ٣٢.

[٢]. رعد: آيه ٢٣- ٢٤.

[٣]. طه: آيه ١٧- ١٨.