شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٢١ - پيشينه تاريخى

قرآن، احتمالًا تحت تأثير آموزه تجسّد در مسيحيت با مقارنت ميان «كلمة اللّه» و «كلام الهى» و بنا بر اين تصور كه هر پديده آسمانى و برآمده از لوح محفوظ لزوماً قديم و نامخلوق نيز هست، از ميانه دوم قرن اوّل در ميان برخى صحابه و تابعان مطرح شد[١] و از آغاز قرن دوم به مسئله‌اى كلامى و جنجال‌برانگيز بدل گشت.

معتزليان و پاره‌اى ديگر از اصحاب علم كلام در برابر اين ديدگاه- كه از نظر آنان عقيده‌اى غير معقول و مخالف با توحيد شمرده مى‌شد-، ديدگاه حدوث قرآن را مطرح كردند.[٢] نظريه مزبور با نفى قدمت قرآن، اعتقاد به فوق بشرى بودن آن را در معرض تهديد قرار داده، به گونه‌اى متن مقدس را متنى تاريخى، به سان ديگر متن‌ها جلوه مى‌داد و در مقابل، باور به قدم قرآن نيز شائبه شرك از طريق اعتقاد به بيش از يك موجود ازلى را پديد مى‌آورد.[٣]

در باره اين كه نخستين بار، اين بحث را چه كسى مطرح كرد، در نوشته‌هاى تاريخى، اختلاف نظر وجود دارد. منابع تاريخى معمولًا از جعد بن درهَم‌[٤]- كه سال‌هاى آخر حكومت هشام بن عبد الملك (م ١٢٥ ق) به سبب اعتقاداتش به دست عبد اللَّه قسرى اعدام شد-[٥] و از جهم بن صفوان‌[٦]- كه در سال ١٢٨ قمرى به سبب شركت در قيام حارث بن سريج در خراسان كشته شد-[٧] و نيز از غيلان بن يونس عدوى دمشقى‌[٨]- كه پدرش از موالى عثمان بن عفان بود-، به عنوان نخستين‌

[١]. فلسفه علم كلام: ص ٦٨ و ٢٥٤- ٢٦٨.

[٢]. تاريخ الطبرى: ج ٧ ص ١٩٥- ١٩٦ و ١٩٨.

[٣]. ر. ك: الحاشية على الكشاف: ص ٥- ٨؛ اعجاز القرآن بين المعتزلة و الاشاعرة: ص ٢٥- ٣٠ و ٢١٠- ٢١٣.

[٤]. سرح العيون: ص ٢٩٣.

[٥]. سرح العيون: ص ٢٩٣.

[٦]. العلل، احمد بن حنبل: ج ١ ص ٦٨؛ تاريخ العباسيين: ص ٥٥٩- ٥٦٠.

[٧]. الأعلام: ج ٢ ص ١٤١.

[٨]. تاريخ العباسيين: ص ٥٥٩- ٥٦٠.