شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٠٤ - چهار نسخ مشروط

خورده شود و هر دو آيه، از بين بروند؟!

دو. نسخ تلاوت و بقاى حكم‌

تصور وجودِ اين گونه نسخ در قرآن- افزون بر اين كه با همان مشكل قول به تحريف روبروست، خلاف حكمت نيز هست؛ زيرا در اين حالت، حكم هست، ولى مستند آن نيست.

گفتنى است كه خليفه دوم، مدّعى بود كه آيه رجم در قرآن وجود داشته و بى جهت افتاده است؛[١] ولى كسى اين ادعا را از او نپذيرفت.[٢]

سه. نسخ حكم و بقاى تلاوت‌

در اين فرض، آيه منسوخ، در قرآن موجود است؛ ليكن حكم آن، نسخ گرديده است.

چهار. نسخ مشروط

نسخ مشروط،[٣] عبارت است از مقيّد كردن احكام به شروط خاصّ خود كه با تغيير آن شروط- كه در واقع، موضوع حكم اند- حكم، تغيير پيدا مى‌كند.

همان گونه كه اشاره شد، نوع اوّل و دوم نسخ، در قرآن، امكان وقوعى ندارند، همچنين نسخ به معناى چهارم، بى‌ترديد در قرآن واقع شده است. بنا بر اين، آنچه وقوع آن مورد بحث است، نسخ به معناى سوم است، بدين معنا كه: آيا در قرآن، آيه‌اى هست كه متن آن، موجود و حكم آن منسوخ باشد؟ پاسخ اين سؤال، ضمن بررسى «شمار آيات منسوخ» خواهد آمد.

[١]. ر. ك: صحيح البخارى: ج ٨ ص ١١٣؛ صحيح مسلم: ج ٥ ص ١١٦.

[٢]. ر. ك: البيان: ص ٢٠٢ و ٢٨٥؛ الميزان فى تفسير القرآن: ج ١٢ ص ١٢٥.

[٣]. اين اصطلاح در نوشته آية اللَّه معرفت به كار رفته، و ظاهراً مقصود، همان معناى عام نسخ است كه درلغت و قرآن و حديث به كار رفته است.