شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٣٢ - تحليل ديدگاهها

هدايت و از گناهش صرف نظر كرد، «هادى» و «تواب» ناميده مى‌شود؛ بر خلاف علم و قدرت و حيات كه صفات ذات اند و بدون آنها ذات، تماميت ندارد. از اين رو خداوند نيز در آيات زير اين گونه صفات و افعال خود را زمانى دانسته است:

«وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‌ لِمِيقاتِنا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي.[١]

وقتى موسى به ميقات ما آمد، و پروردگارش با او سخن گفت، موسى گفت:

پروردگارا، خود را به من نشان بده تا ببينم. فرمود: هرگز مرا نمى‌بينى».

و نيز فرمود:

«وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً.[٢]

من تو را از پيش آفريدم، و تو چيزى نبودى».

و:

«فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ.[٣]

خدا به آنان گفت: بميريد. سپس آنها را زنده كرد».

بنا بر اين، كلام خدا همانند ديگر صفات فعلى او از افعال زمانى به شمار مى‌روند و اطلاق قدم بر آنها درست نيست.[٤]

علامه طباطبايى در تعريف ديگرى از كلام و در تلاش براى تعميم گستره آن، كلام را قابل اطلاق بر هر معلولى نسبت به علتش مى‌شمرد و در نتيجه، كلام در اين تعريف، امرى حقيقى و نه اعتبارى است. از اين منظر، هر صفت ذاتى براى هر چيزى، كلام اوست؛ چون از مكنون ذات او كشف و پرده‌بردارى مى‌كند، و اين همان معنايى است كه فلاسفه از صفت ذاتى اراده مى‌كنند.[٥] با اين بيان‌ها روشن شد

[١]. اعراف: آيه ١٤٣.

[٢]. مريم: آيه ٩.

[٣]. بقره: آيه ٢٤٣.

[٤]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ١٤ ص ٢٤٧- ٢٥٠.

[٥]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ١٤ ص ٢٤٨- ٢٤٩.