شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٢٨ - تحليل ديدگاهها

تحليل ديدگاه‌ها

بخش وسيعى از اختلافات در اين بحث‌ناشى از ابهام و عدم وضوح در موضوع اين بحث است و مراد هر يك از طرف‌هاى درگير، از حدوث و قدم و نيز كلام الهى به طور دقيق روشن نيست.[١]

١. حدوث و قدم: حدوث يعنى مسبوق بودن چيزى به عدم‌[٢] و قدم نيز بر خلاف آن عبارت است از مسبوق نبودن چيزى به عدم. حدوث و قدم، اقسامى دارند كه عبارت اند از زمانى، ذاتى، دهرى، بالحق. از اين ميان، دو نوع ذاتى و زمانى، با اين بحث ارتباط دارند. قدم ذاتى عبارت است از اين كه وجود شى‌ء، به ذات خودش مستند باشد و هيچ علتى براى آن نباشد و حدوث ذاتى آن است كه وجود شى‌ء، مستند به ذات خود نباشد، بلكه مستند به غير باشد.[٣] قدم زمانى نيز به اين معناست كه وجود يك شى‌ء از نظر زمانى، مسبوق به زمان قبلى نباشد و حدوث زمانى يعنى حاصل شدن چيزى بعد از اين كه نبوده است. طرفداران حدوث قرآن مى‌پنداشتند كه قول به قدم قرآن، به معناى قدم ذاتى آن است و چون آنان فقط خداى متعالى را ازلى و قديم و جز او را حادث و مخلوق مى‌شمردند، قرآن را حادث مى‌دانستند. در مقابل، طرفداران قدم قرآن، آن را قديم و ازلى زمانى پنداشته و عهد و زمانى را براى آن تصور نمى‌كردند كه قرآن نبوده باشد.[٤]

٢. رابطه كلام و متكلم: متكلمان در باره نقش كلام به عنوان صفت فعلى يا ذاتى براى متكلم، اختلاف نظر دارند.[٥] معتزله معتقدند كه كلام الهى، صفت فعل خداوند

[١]. بحوث فى الملل و النحل: ج ٣ ص ٣٦١.

[٢]. التعريفات: ص ٣٧.

[٣]. نهاية الحكمة: ص ٢٨٦- ٢٨٩.

[٤]. ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن: ج ١٤ ص ٢٤٨.

[٥]. ر. ك: البيان فى تفسير القرآن: ص ٤٠٨ به بعد.