شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٨ - ١ - ٤ نظم و اسلوب

«وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ\* إِلى‌ رَبِّها ناظِرَةٌ؛[١]

چهره‌هايى كه آن روز شادمانند و به سوى پروردگارشان نظاره گر».

جناس قلب، آوردن الفاظى است كه حروف آنها واژگون و معكوس آورده شود، مانند شارع و شاعر، گنج و جنگ. از اين منظر و زيبايى، به اين آيه كوتاه نظر كنيد:

«وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ».[٢]

اشتقاق و شبه اشتقاق: اشتقاق، آن است كه در نظم يا نثر، الفاظى را بياورند كه حروف آنها متجانس و به يكديگر شبيه باشند، خواه از يك ريشه، مشتق باشند، مانند رسول و رسايل، يا از يك ماده، مشتق باشند، امّا حروف آنها چندان شبيه و نزديك به يكديگر باشند كه در ظاهر توهم اشتقاق شود، مانند زمان و زمين. دو آيت ذيل، جلوه‌نماى اين هنر بيانى اند:

«يا أَسَفى‌ عَلى‌ يُوسُفَ.[٣]

حسرت بر يوسف».

«أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ.[٤]

آيا شما آن را آفريده‌ايد، يا ما آفريننده‌ايم؟»

طباق‌ كه جمع ميان واژگان متقابل است، در اين نمونه آيات، رخ‌نمايى مى‌كند:

«لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى‌ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ.[٥]

تا مبادا بر آنچه از دست شما رفته، تأسف بخوريد، و به آنچه به شما داده، شادمانى نماييد».

[١]. قيامت: آيه ٢٢- ٢٣.

[٢]. مدَّثِّر: آيه ٣.

[٣]. يوسف: آيه ٨٤.

[٤]. واقعه: آيه ٥٩.

[٥]. حديد: آيه ٢٣.