شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٦ - ١ - ٤ نظم و اسلوب

جناس تام، آن است كه الفاظ متجانس در گفتن و نوشتن (يعنى حروف و حركات) يكى و در معنا مختلف باشند؛ مانند كلمه «شير» در فارسى و «عين» در عربى. جناس تام در مثال قرآنى ذيل در كلمه «ساعة» جلوه‌گر شده است:

«وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ.[١]

و روزى كه قيامت برپا شود، مجرمان سوگند ياد مى‌كنند كه جز ساعتى درنگ نكرده‌اند».

جناس ناقص، آن است كه اركان جناس در حروف يكى، و در حركت مختلف باشند. در اين مصداق قرآنى جناس ناقص بنگريد:

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ\* فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ‌.[٢]

در ميان آنان هشداردهندگانى فرستاديم. پس نيك بنگر كه چه شد عاقبت هشدار داده‌شدگان».

جناس زايد، آن است كه يكى از كلمات متجانس را حرفى بر ديگرى زيادت باشد و آن حرف زايد، گاه در اوّل كلمه است؛ مانند «ع» در تاب و عتاب، «آ» در رميده و آرميده و گاه در آخر كلمه؛ مانند «ه»، جام، جامه، نام، نامه، و گاه زيادت در وسط است؛ مانند «ا» در قامت و قيامت. نمونه‌هايى از جناس زايد را مى‌توان در آيات فرجامين سوره قيامت ديد:

«كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ\* وَ قِيلَ مَنْ راقٍ\* وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ\* وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ\* إِلى‌ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ.[٣]

هرگز! هنگامى كه جان به گلو رسيد و گفته شود: چاره‌ساز كيست؟ و دانست كه همان زمان جدايى است. و ساق به ساق پيچيد. آرى در آن روز است كه مسير همه به سوى پروردگارت خواهد بود».

[١]. روم: آيه ٥٥.

[٢]. صافات: آيه ٧٢- ٧٣.

[٣]. قيامت: آيه ٢٦- ٣٠.