شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٠٥ - ٦ شمار آيات منسوخ

٦. شمار آيات منسوخ‌

دانشمندان علوم قرآنى در باره تعداد آيات منسوخ، اختلاف نظر دارند. برخى معتقدند تعداد آياتى كه نسخ شده فراوان است، برخى بر اين باورند كه تعداد آنها فراوان نيست، و برخى مى‌گويند اصولًا نسخ به مفهومى كه در اصطلاح متأخران مطرح است در قرآن وجود ندارد.

بررسى آنچه در اين باره گفته شده نشان مى‌دهد كه اختلاف نظر در باره تعداد آيات منسوخ يا وجود و عدم آن، ناشى از اختلاف نظر در تعريف نسخ است؛ بدين سان كه اگر نسخ را به معناى تنافى و تنافر دو آيه تعريف كنيم- چنان كه در اصطلاح متأخران تعريف شده- بايد گفت اصولًا نسخ در قرآن وجود ندارد.

اما اگر نسخ را تنافى ظاهرى و بدوى دو آيه بدانيم به گونه‌اى كه شامل تخصيص عام و تقييد مطلق، و بيان مجمل هم باشد- يعنى همان معناى لغوى نسخ كه در قرآن و حديث هم به همان معنا به كار رفته و در اصطلاح قدما مقصود از نسخ آن بوده است- نسخ در قرآن فراوان است.

بنا بر اين، هر چه تعريف نسخ محدودتر شود، تعداد آيات منسوخ، كاهش مى‌يابد تا آن جا كه برخى گفته‌اند نسخى در قرآن وجود ندارد.

بر اين اساس، آيات منسوخ در آثار قدما مانند قتادة بن دعامة السدوسى (م ١١٧ ق)، زهرى (م ١٢٤ ق) و ابن جوزى (م ٥٩٧ ق) پر شمار است.[١]

شمار آيات منسوخ به عقيده ابن جوزى ٢٤٧، از منظر ابن حزم ٢١٤، به باور ابن سلامه ٢١٤، از نگاه نحاس ١٣٤ و به گفته سيوطى ٢٠ آيه است.[٢]

[١]. ر. ك: سلسلة كتب الناسخ و المنسوخ، تحقيق حاتم صالح الضامن: ص ١٠٩. اين مجموعه شامل كتاب‌هاى زير است: ١. كتاب الناسخ و المنسوخ للسّدوسى، ٢. المصفّى بأكف أهل الرسوخ لابن الجوزى، ٣. ناسخ القرآن و منسوخه لابن البازى، ٤. الناسخ و المنسوخ للزهرى.

[٢]. ر. ك: الناسخ و المنسوخ بين الاثبات و النفى، عبد المتعال محمود الجبرى: ص ١٠٩.