حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٢٩ - ٢ ١ خاستگاه و ارزش تاريخى
رشد [روايات فقهى] حكايت مىكنند. در مرحله بعد، وى فرايند رشد مشابهى را براى «دوره ماقبل تدوين»،[١] يعنى حدودا دوره پيش از ١٥٠ هجرى، مفروض گرفت و مدعى شد روايات فقهى منقول از پيامبر كه مالك بن انس (م. ١٧٩ ق)، مؤلّف اولين مجموعه اساسى از روايات فقهى گرد آورده، يك نسل پيش از او شكل گرفته است.[٢] لذا به چنين قاعدهاى مىرسيم:
«هيچ روايت فقهى نبوى را تا زمانى كه خلافش اثبات نشود، نمىتوان مؤثّق يا ضرورتا موثّق دانست. حتى نمىتوان گفت اين حديث با اندكى ابهام گزارهاى صحيح در زمان خود [پيامبر] يا عصر صحابه بوده است. به عكس بايد آن را بيانى مجعول از رأيى فقهى دانست كه بعدها صورتبندى شده است».[٣]
اين سخن عينا در باب روايات منقول از صحابه و تا حد بسيار زيادى، راجع به روايات تابعين نيز صادق است؛ با اين تفاوت كه جعل اين گونه روايات اندكى زودتر آغاز شده بود.[٤] بنا بر اين، نيمه نخست قرن دوم را بايد زمانى دانست كه مجموعه روايات فقهى اوّليّه در آن دوره شكل گرفت و اين روايات به نوبه خود به نخستين جوامع حديثىاى راه يافتهاند كه از نيمه دوم قرن دوم، يعنى با آغاز دوره ادبى تدوين شدهاند.[٥] امّا بسيارى از رواياتى كه در جوامع حديثى اوّليّه و مابعد آن يافت نمىشود، تنها از نيمه دوم قرن دوم به بعد ساخته شدهاند.[٦]
به نظر شاخت، نتايج پژوهش وى در باب احاديث فقهى بر ديگر حوزههاى حديثى، از جمله روايات كلامى و تاريخى نيز صدق مىكند. وى درباره روايات سيره چنين مىگويد. «بخش قابل ملاحظهاى از سيرهنگارىهاى متعارف براى
[١].Ibid .,٩٤١ .
[٢].Ibid .
[٣]. همان جا. اين رأى را شوالى قبلًا، ٤٠ سال پيش ابراز كرده بود( نگاه كنيد به پاورقى شماره ٢٩ در همين مقاله).
[٤].Ibid .,٠٥١ ,٦٧١ .
[٥].Ibid .,٦٧١ .
[٦].Ibid .,٤ ,٨٣١ ,٣٤١ -١٥ .