به عكس، ديدگاه اصوليان (يا مجتهدان)، در باب اصول شكاكانه‌تر است. شيخ طوسى (كه نوشته‌هايش معجون شگفتى از دو گرايش اخبارى و اصولى است)[١] در مقدمه فهرست اذعان مى‌كند كه بسيارى از مؤلّفان اصول، به فرقه‌هاى دينى منحرف (: المذاهب الفاسدة) تعلق داشته‌اند؛ با اين همه، تأكيد مى‌ورزد اصل‌هايى كه آن‌ها تدوين كرده‌اند، موثّق (: معتَمَد) است.[٢] بزرگ‌ترين ضعفى كه در كتب رجال براى راويان ذكر مى‌كنند، عبارت است از وقف (: به معناى توقف در امامتِ امامى خاص و نپذيرفتن جانشين او) و غلوّ (: افراطگرايى). شيخ طوسى معتقد است كه مى‌توان احاديث منقول از سوى غُلات و واقفيانِ صادق را قبول كرد، امّا اعتقادات منحرف راويان را بايد مردود شناخت.[٣] ديدگاه طوسى در باب خبرهاى واحدى كه در اصل‌ها آمده، اين است كه چنان چه رُوات آن‌ها همگى موثّق باشند، مى‌توان از آن‌ها در استنباط فقهى استفاده كرد.[٤]

شهيد ثانى زين الدين عاملى (م ٩٦٦ ق/ ١٥٥٨ م) و بهاء الدين عاملى (م ١٠٣٠ ق/ ١٦٢١ م) ديدگاه اصولى خالص‌ترى در اين باب مطرح كرده‌اند. اين دو همچون اخباريان مى‌پذيرند كه طى حيات امامان شيعه، اصحاب مى‌توانسته‌اند وثاقت يك اصل يا روايت خاص‌

[١]. قس مقدمه آل‌بحر العلوم در كتاب الرجال طوسى، ص ٧٧.

[٢]. طوسى، فهرست، ص ٣، منقول در الفوائد المدنية، ص ٥٢.

[٣]. طوسى، عُدّة الاصول، تهران، ١٣١٤، ص ٥٧، ٦١ و بعد. شيخ طوسى( فهرست، ٥٤) در باب أصل اسحاق بن عمّار الساباطى يادآورى مى‌كند كه او فطحى بوده، امّا خودش نزد ما موثّق، و اصلش مورد اعتماد است( معتمدٌ عليه). به نظر عبد اللّه مامقانى( متوفاى شوال ١٣٥١ ق)، نقل از واقفى به شرطى مجاز است كه بدانيم اصل خود را پيش از اتخاذ موضع وقف نوشته است( تنقيح المقال، ج ١، ص ١٧١).

[٤]. طوسى، عُدّة الاصول، ص ٥١، منقول در الفوائد المدنيّة، ص ٧٠. عالمان و رجاليان بعدى هم ديدگاه شيخ طوسى را تكرار كرده‌اند. به نظر ملا محسن فيض كاشانى( م ١٠٩١ ق)، حديثى صحيح است كه يا در چند اصل آمده باشد، يا چنان چه تنها در يك اصل آمده، بدانيم صاحب اصل امامى و موثّق است( الوافى، ج ١، بخش ١، ص ١١). احمد بن محمّد نراقى( م ١٢٥٤ ق) مى‌گويد خبر واحد در صورتى مقبول است كه از اصلى گرفته شده باشد كه مطمئن باشيم يكى از اصحاب ثقه امام آن را نگاشته است( مناهج الأحكام، فصل« التعبد بالخبر الواحد»).