حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٢١١ - چهارم

ابن عُيَينَة عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم عن أبيه ... آورده است؛ اين امر مى‌تواند ناشى از سهو يا خلط با مورد الف- ٣ باشد. از سوى ديگر، إسناد روايت الف را بايد از قول ترمذى‌[١] و دارمى‌[٢] چنين خواندن. ابن عُيَينَة عن زيد بن أسلم ....[٣]

چنين مينمايد كه روايت الف- ٤، در خصوص موضع زيد بن ثابت، به نوعى بازتاب (و حركت به عقب تا) به پيامبر است. حديثى بسيار مشابه داريم كه (با إسنادى متفاوت) به زيد منسوب است. در اين حديث، او به گونه‌اى مشابه كتابت كلماتش را منع كرده است.[٤] اين فرافكنى به احتمال زياد به كثير بن زيد أسلمى مدنى (حلقه مشترك) باز مى‌گردد. در اين جا هم باز اين ذهبى است كه به ما خاطرنشان مى‌كند كه كثير اين حديث را به اين شكل منتشر ساخته است. ذهبى اين حديث را در باب مربوط به كثير بن زيد ذكر كرده است،[٥] و باز هم آشكار است كه وى پديده حلقه مشترك را شناخته است.

روايت ب- ١ در دو مجموعه قديمى كه ابو خَيثَمَة[٦] و ابن أبى شيبة[٧] گردآورى كرده‌اند وجود دارد. اين روايت چه بسا اصيل باشد، امّا در قدمت آن شكى نيست. حتى اگر تاريخ اين حديث به ابو سعيد خدرى نرسد، بايد از طريق راوى پيرو وى، ابو نضرة بصرى (م ١٠٩ ق)، به او نسبت داده شده باشد، همان گونه كه در نمودار مربوطه نيز به خوبى آشكار است (ابو نضرة حلقه مشترك اصلى و صريح است همراه با سه حلقه مشترك فرعى ديگر).

[١]. صحيح، باب ٢، ص ١١١.

[٢]. سنن، ج ١، ص ٩٨.

[٣]. زيد بن أسلم در ابن‌حجر( تهذيب التهذيب، ج ٤، ص ١٠٧) در مقام يكى از شيوخ ابن‌عُيَينَة مطرح شده است؛ از نظر تاريخى مشكلى نيست زيرا ابن‌عُيَينَة( متولد ١٠٧ ق) در زمان وفات زيد در سال ١٣٦ هجرى، حدوداً ٢٨ ساله بوده است.

[٤]. ابن‌سعد، ج ٢، جزء ٢، ص ١١٧؛ ابن‌أبى‌شيبة، ج يا باب؟؟؟ ٩، ص ٥٣، شماره ٦٤٩٧.

[٥]. ذهبى، ميزان الإعتدال، ج ٣، ص ٤٠٤- ٤٠٥.

[٦]. كتاب العلم، ص ١٣١، شماره ٩٥.

[٧]. مُصنَّف، ج ٩، ص ٥٢، شماره ٦٤٩١.