بود. امّا بعد از واقعه حرّه در سال ٦٣ هجرى‌[١] كه مدينه به ناچار از صحنه سياسى خارج شد، و پس از نيم قرن آشفتگى، آرمان اسوه نبوى دوباره پيروزمندانه سر بر آورد. در مدينه فرزندان اصحاب نخستين همراه با مواليانشان زندگى خود را وقف جمع‌آورى روايات مربوط به زندگى و سيره پيامبر كردند تا ضابطه‌اى براى تنظيم امور خود بنا نهند. بحث‌هاى تاريخى، تفسير قرآن، و اجراى احكام شرعى تنها وجوه مختلف فعاليتى بود كه طبعاً تمركز اصلى‌اش پيامبر تاريخى بود و جنبه‌هاى ماوراء طبيعى او مورد بازنگرى قرار نمى‌گرفت. سرآغاز قديم‌ترين فعاليت عقيدتى در اسلام حلقه‌هاى حديثى اين راويان متقدّم در مسجد مدينه بود كه در آنها به همدينان مشتاق خود از سراسر حكومت اسلام اطّلاعاتى از تاريخ صدر اسلام، تأويل مشكلات قرآن، و بحث در باره مسائل مربوط به آداب و رسوم دينى را طرح مى‌كردند. زائرانى كه هر سال به تعداد بسيار روانه مكّه و مدينه مى‌شدند، روح حديث نبوى را از مدينه به اقصى نقاط حكومت اسلامى مى‌بردند؛ و رسم چنين شد كه در باره محمّد از اصحاب يا تابعينش اطّلاع كسب كنند.

عُروة بن زبير (حدود ٢٢- ٩٤)، شيخ مكتب مدينه به عنوان برجسته‌ترين نماينده نخستين راويان حديث شناخته شد. او از خانواده نخستين بزرگان اسلام بود. پدرش زبير بن عوّام (مقتول در ٣٦ هجرى در جنگ جمل) پسر عمه پيامبر و از نخستين مسلمانان و مادرش اسماء دختر ابوبكر بود. او مورد عنايت خاص خاله‌اش عايشه بود و عبد اللّه بن زبير، مخالف خليفه، برادرش بود. عروة بن زبير از سياست كناره گرفت و خود را وقف علم حديث كرد كه پيوندهاى خويشاوندى‌اش به ويژه با عايشه در اين باب برايش بسيار سودمند بود. نامه‌هاى او به عبد الملك بن مروان (حكومت ٦٥- ٨٦) در باره رويدادهاى صدر اسلام (كه در تاريخ طبرى ثبت شده است) نشان از آغاز تاريخ‌نگارى در اسلام دارد. امّا او گزارش خويش از سيره پيامبر را براى مستمعانش به صورت شفاهى بيان مى‌كرد. پسر خوانده‌اش، ابو الأسود محمّد بن عبد الرحمان بن نوفل يتيم عروة (متوفى ١٣٠) اولين كسى‌

[١].[ درباره اين جنگ نگاه كنيد به مقاله وچيا والى‌يرى در:El ٢ ,III ,pp .٦٢٢ -٧٢ [.