است كه مى‌گويد مهدى در سال ٢٠٤ ظهور خواهد كرد.[١] در اينجا ابن‌لَهيعَة (د ١٧٤ ق)، راوى ابوقَبيل اضافه مى‌كند كه اشاره‌روايت به سال عجم‌هاست، نه اعراب.[٢] چنانچه سال ٢٠٤ را شمسى بدانيم و آن را به قمرى تبديل كنيم، ظهور مهدى مصادف با سال ٢٠٩ [- ٢١٠] قمرى مى‌شود[٣]. اين نشان مى‌دهد كه جمله منسوب به ابن‌لهيعه را بايست در فاصله ٢٠٤ تا ٢٠٩ قمرى ساخته باشند، امّا اصل روايت احتمالًا اندكى پيش از سال ٢٠٤ پديد آمده است.

اهميت اصلى روايتى كه آگوئاده بررسى كرده در اين است كه تحريرهاى مختلف آن هم قابل تاريخ‌گذارى‌اند و هم إسنادهاى فراوان دارند[٤]. شبكه اسانيد هفت تحرير مختلف اين روايت (به همراه روايات مشابه از ديگر كتب) در نمودار شماره ١، در صفحه بعد ترسيم شده است‌[٥]. حال از اين درخت پرتيغ و خار چه مى‌توان به دست آورد؟ نخست آنكه بايد گفت روايت آگوئاده به‌وضوح نگرش‌

[١]. كتاب الفتن، برگ ٩١ ب سطر ١؛ براى ديدگاه ديگرى درباب اين پيشگويى نگاه كنيد به مقاله مادلونگ با عنوان« سفيانى در ميان روايت و تاريخ»، ص ٣٤( كه مشخصات آن در پاورقى بالا آمده است). از قضا حفظ و نقل رواياتى از اين دست نشان مى‌دهد محدّثان بعدى روايات و پيشگويى‌هايى را كه نادرست از آب درمى‌آمدند دور نمى‌ريخته‌اند.

[٢]. فتن، برگ ٩١ ب سطر ٢:« بحساب العجم ليس بحساب العرب».

[٣]. بارها به من پيشنهاد كرده‌اند كه تعبير« بحساب العجم» را ناظر به عصر يزدگرد بدانم. اين امر تاريخ احتمالى جعل را تا بعد از ٢٢٠ ق/ ٨٣٥ م خواهد كشاند.

cf. V. Grumel, La chronologie)/ P. Lemerle et al., Traite d'Etudes byzantines, vol. ١ Paris ٨٥٩١, ٩٠٣(.

[٤]. آگوئاده در پانوشتهاى خود ناقلان را شناسايى، و اسانيد را بازتوليد مى‌كند.

[٥]. براى مأخذ، نك: سطور پيشين، شم ٢٥. توجه شود كه سلسله روات از ابوزرعه تا ابن‌لهيعه( براى تحرير متفاوت« و» از آگوئاده و تحرير موازى آن كه در شماره ٢٦ ياد شد) كه در نمودار نشان داده شده، توسط خود من بازسازى شده‌اند. اينها دو اسنادند گويا تخليط شده‌اند و محتواى وارد شونده ظاهرا از تحريرى مشابه تحرير« د» ناشى شده است. در باره اين ابوزرعه( د بعد از ١٢٠ ق/ ٧٣٧ م)، رواى مشهور ابن‌لهيعه، نك:Khoury ,YAbd Allh ibn LahYa ,٧٠١ f .). نيز توجه شود كه ابن‌لهيعة و ليث بن سعد هر دو افزون بر روايت از منابع متقدم‌تر، خود نيز چونان نويسنده يك تحرير ظاهر شده‌اند.