طريق حجّ برداشته است، چه او به سعادت نزديكتر است. بنابراين علوم سه قسم است: قسم اوّل به منزله فراهم كردن توشه و خريدن شتر سوارى است، و اين عبارت از دانش پزشكى و فقه و ديگر علومى است كه در دنيا به مصالح بدن مربوط مى‌شود.

قسم دوّم به منزله پيمودن بيابانها و گذر كردن از درّه‌ها و گردنه‌هاست، و آن عبارت است از علم اخلاق يا تهذيب باطن از تيرگيهاى صفات، و برآمدن بر گردنه‌هاى بلندى از تصفيه نفس كه متقدّمان و متأخران در برابر آنها درمانده‌اند، بجز كسانى كه خداوند آنها را موفّق داشته است. اين علم در حكم پيمودن راه است، و تحصيل آن مانند دانش راه‌شناسى و دانستن منزلگاههاى راه مى‌باشد، همان گونه كه دانستن منازل راه و جادّه‌هاى بيابان بدون پيمودن آنها براى رسيدن به مقصد سودى ندارد، علم تهذيب اخلاق نيز بدون اين كه شخص مستقيما به تهذيب خود بپردازد، متضمن فايده‌اى نيست، ليكن كوشش در تهذيب اخلاق بدون داشتن علم آن نيز غيرممكن است.

قسم سوّم به منزله خود حجّ و اركان آن است، و آن عبارت است از خداشناسى و دانستن صفات و افعال و فرشتگان او و همه آنچه ما در شرح علم مكاشفه ياد كرده‌ايم، و در اين جاست كه رستگارى و نيل به سعادت به دست مى‌آيد. امّا رستگارى براى هر كسى كه پوينده اين راه و هدفش همين مقصد، يعنى سلامت و نجات باشد حاصل مى‌گردد، ولى رسيدن به سعادت جاويد تنها نصيب عارفان مى‌شود، همانهايى كه مقرّبان درگاه الهى، و در جوار او به روح و ريحان متنعّم مى‌باشند، و آنهايى كه از رسيدن به قلّه كمالات بازداشته شده‌اند نيز از نجات و سلامت بهره‌مند مى‌شوند. چنان كه خداوند متعال فرموده است: فَأَمَّا إِنْ كانَ من الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ. وَ أَمَّا إِنْ كانَ من أَصْحابِ الْيَمِينِ، فَسَلامٌ لَكَ من أَصْحابِ الْيَمِينِ«١٩»، و هر كس روى به اين مقصد نياورده و براى‌

«١٩» واقعه / ٩٠ و ٩١: اما اگر او از مقربان باشد در روح و ريحان و بهشت پر نعمت است و اما اگراز اصحاب يمين باشد (به او گفته مى شود) سلام بر تو از سوى دوستانت كه از اصحاب اليمين هستند