راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٠٧ - شرايط مناظره و آداب آن

ثوابهاى اخروى است، زيرا علم عالم را رها نمى‌كند مگر اين كه او را دچار هلاكت ابدى سازد، و يا زندگى جاودانى به او بخشد. از اين رو پيامبر (ص) فرموده است: «عالمى كه خداوند به او توفيق نداده تا از علمش سود ببرد، در روز رستاخيز عذابش از همه كس سخت‌تر است»«٢١» بنابراين علم نه تنها به او سود نرسانيده بلكه او را دچار خسران نيز ساخته است، و اى كاش در اين كار نه سودى مى‌برد و نه زيانى مى‌كرد. هيهات كه خطر علم بزرگ است و طالب آن خواهان سلطنتى ابدى و نعمتهايى جاودانى است، و او از اين بيرون نيست كه يا به پادشاهى مى‌رسد و يا دستخوش هلاكت مى‌گردد. او مانند كسى است كه در اين دنيا در پى رسيدن به پادشاهى باشد كه اگر به هدف خود نرسيد نبايد اميد داشته باشد كه از دست فرومايگان جان سالم به در برد، بلكه ناگزير دچار رسواترين حالات مى‌گردد.

اگر گفته شود: رخصت در مناظره متضمّن فايده‌اى‌ست كه عبارت از ترغيب مردم به تحصيل علم است، چه اگر دوستى رياست نبود علوم از ميان مى‌رفت، اين سخن از جهتى درست است ليكن سودمند نيست، زيرا اگر گوى و چوگان و بازى با گنجشكان به بچّه‌ها وعده داده نشود بچّه‌ها به رفتن دبستان راغب نشوند، امّا اين دليل آن نيست كه رغبت به اين بازيها پسنديده است و اين كه اگر حبّ رياست نبود علوم كهنه و محو مى‌شد دليل بر آن نيست كه طالب رياست رستگار است، بلكه او از كسانى است كه پيامبر (ص) درباره آنها فرموده است: «خداوند اين را به وسيله اقوامى تقويت مى‌كند كه بهره‌اى براى آنها نيست.»«٢٢»

و نيز فرموده است: «خداوند اين دين را به وسيله مردانى فاجر تقويت مى‌كند.»«٢٣»

بنابراين عالمى كه طالب رياست مى‌باشد، خود دستخوش هلاكت است و