كاغذ، ورقه نازكى كه از خمير مواد مختلف نباتى و ... و كاه به رنگهاى گوناگون تهيّه كنند و غالباً بر آن چيز نويسند يا چاپ كنند .... [١] گفته شده صنعت كاغذسازى‌ اوّل در چين معمول بوده و سپس در ساير ممالك رواج پيدا كرد. [٢] و از قرن دوم هجرى از چين به عراق‌ و شام و ... و سپس به بلاد مغرب انتقال يافت. [٣] در اين‌ مدخل از واژه‌هاى‌ «قراطيس» و «رقّ» استفاده شده است.

اهمّيّت كاغذ

١. نقش كاغذ در ثبت نوشتارها:

... إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى‌ بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى‌ نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ‌ ....

انعام (٦) ٩١

وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ.

طور (٥٢) ٢ و ٣

صنعت كاغذ

٢. وجود صنعت كاغذسازى قبل از اسلام:

وَ لَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ.

انعام (٦) ٧

... إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى‌ بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى‌ نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ كَثِيراً وَ عُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا [٤] ...

انعام (٦) ٩١

وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ [٥].

طور (٥٢) ٢ و ٣

كاغذ تورات‌

٣. عالمان يهود، پنهان‌كننده بسيارى از كاغذهاى مكتوب تورات براى كتمان حقايق آن از عموم مردم:

... الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى‌ نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ‌ ... وَ تُخْفُونَ كَثِيراً ....

انعام (٦) ٩١

[١] . فرهنگ فارسى، ج ٣، ص ٢٨٤٠، «كاغذ».

[٢] . التحقيق، ج ٩، ص ٢٤٢، «قرطاس».

[٣] . لغت‌نامه، ج ١١، ص ١٥٩٠٤ و ١٥٩٠٩، «كاغذ».

[٤] . گفته شده: صنعت كاغذسازى ابتدا در چين انجام شد و سپس در ممالك اسلامى و از آنجا به بلاد مغرب انتقال يافت. (لغت‌نامه، ج ١١، ص ١٥٩٠٤ و ١٥٩٠٩)، «كاغذ».

[٥] . «رقّ» چيزى است كه بر آن مى‌نويسند شبيه كاغذ. (مفردات، ص ٣٦١، «رق»)