حديث اسلامى، خاستگاه ها و سير تطور - موتسكى، هارالد - الصفحة ٥٠٢ - ١٦ ويژگى هاى مشترك نقد حديث نزد محققان مسلمان و غربى اقسام واضعان حديث از نگاه ابن جوزى

زنادقه كه در برخى شرايط به اين كار اعتراف كرده‌اند، جعل چند صد يا در واقع هزاران حديث نبوى را بر عهده گرفته‌اند.[١] ابزار مورد استفاده زنادقه براى گسترش احاديث موضوع، به گفته خودشان از اين قرار است: آنان احاديث جعلى خود را به گونه‌اى مخفيانه به مكتوبات راويان و عالمان مشهور و معتبر حديث وارد مى‌كردند (دَسَّ/ يدُسُّ). بدين ترتيب عالمان خوش نام و سرشناس از عاملان ترويج احاديث موضوع اطلاعى نمى‌يافتند، و اين احاديث به سبب اعتبار آنان پذيرفته مى‌شد.[٢]

علاوه بر اين، به نوشته ابن جوزى بسيارى از احاديث نبوى را پيروان فرقه‌هاى غير سنّى‌[٣] به هدف حمايت از عقايدشان (نُصرَةً لِمَذهَبِهِم)- كه به نظر ابن جوزى بدعت‌آميز بوده- وضع كرده‌اند.[٤] مى‌گويند در پاره‌اى موارد، افرادى صريحاً به انجام اين كار اعتراف كرده‌اند. ابن جوزى چندين نمونه از اين اعترافات را گزارش كرده كه در آنها آمده است: «چنانچه ديدگاهى را درست مى‌دانستيم، براى آن حديثى وضع مى‌كرديم»

(كنَّا إذَا رَأينَا رَأيا جَعَلنَا لَهُ روَايةً).[٥]

نيّت خوب فاعلى سبب وضع احاديث گروه سوم است. به نوشته ابن جوزى «هدف آنان ترغيب مردم به انجام كارهاى خير و پرهيز دادن آنها از كارهاى زشت بوده است» (الترغيب و الترهيب). دليل كار اين گروه، اعتقاد به آن است كه شريعت اسلامى ناقص و نيازمند اضافات است؛ وضع حديث‌هاى آنان نيز صرفاً به منظور ايجاد اضافات ضرورى انجام گرفته است.[٦]

ابن جوزى برخى از كسانى كه مرتكب چنين دروغ‌هايى شده‌اند نام برده است كه در زندگى‌شان افرادى متشرع و مقيّد به رعايت آداب اسلامى و از سرآمدان پيروان سنّت در دوران خود بوده‌اند (أصلبُ أهل زمانه فى السنة/ وأذّبهم عنها/ وأقمعهم‌

[١]. همان، ج ١، ص ٣٧، ٣٨.

[٢]. همان، ج ١، ص ٣٧، ٣٨.

[٣]. همان، ج ١، ص ٣٨، ٣٩.

[٤]. همان، ج ١، ص ٣٨.

[٥]. همان، ج ١، ص ٣٨، ٣٩.

[٦]. همان، ج ١، ص ٣٩- ٤١.