ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٤٢ - آيا مى توان &#١٧١ آنچه بايد باشد &#١٨٧ را از &#١٧١ آنچه هست &#١٨٧ نتيجه گرفت

بر طرف مى گردد كه راه اثبات واقعيتها وسيعتر از آن راه باريكى است كه علم بمعناى اصطلاحى آن در پيش پاى ما نشان مى دهد . بعنوان مثال : ١ - آنچه را كه بوسيلهء حواس چه بطور مستقيم و چه بطور غير مستقيم در مى يابيم ، واقعيت است و آن دريافت شده بوسيلهء حواس ساخته شده حواس ما نيست بطورى كه اگر بخواهيد از ارتباط حواس با محسوسات قضيه اى بسازيم و بگوئيم مثلا من ماه را مى بينم و با اين ارتباط وجود ماه براى من بعنوان واقعيت مطرح است ، قضيه اى كاملا صحيح را مطرح كرده‌ايم . بالاتر از اين ، برخى از متفكران بزرگ معتقدند كه هيچ راهى براى اثبات واقعيت خارج از ذهن جز يك دريافت مستقيم و غير قابل استدلال نداريم ، چه رسد به اين كه علم بمعناى اصطلاحى امروزى بتواند آن را اثبات نمايد . عمل ذهنى رياضى واقعيتى است كه در ذهن ما انجام مى گيرد و نتايج عمل رياضى در ذهن ما واقعيتهائى هستند كه قابليت انطباق بجهان خارج از ذهن دارند .
٢ - انقسام نمودهاى جهان عينى به سه نوع زيبا و زشت و بيطرف انقسام كاملا صحيح است ، ما بعضى از نمودها را زيبا و بعضى ديگر را زشت و برخى ديگر را بيطرف مى دانيم حتى اگر بگوئيم : در احساس زيبائى از يك نمود ، محتويات و شرايط ذهنى ما دخالت مى ورزند ، باز اين حقيقت را مى دانيم كه انطباق محتويات و شرائط ذهنى ما بر نمود خارجى كه با خصوصيت عينى خود آنها را تحريك و به درك زيبائى منتهى مى شود واقعيت دارد .
٣ - انديشه‌هاى منطقى كه وسيعتر از عمل رياضى ذهنى است ، بعنوان بيان كنندهء نظم درست انديشيدن واقعيت دارند .
٤ - دركهاى وجدانى ما در بارهء واقعيتهائى فراوان مانند ارتباط مستقيم حواس ما با محسوسات است ، چنانكه با ارتباط مستقيم حواس واقعيت محسوسات را با قطع نظر از تجزيه و تركيبهاى حرفه اى مى پذيريم ، همچنان با دركهاى وجدانى واقعيتهائى را مى پذيريم ، مانند خود هشيارى ( علم