بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥١٩ - عموم بدلى

٢- عموم مجموعى‌

عموم مجموعى آنست كه حكم براى مجموع بما هو مجموع ثابت باشد بطورى كه مجموع افراد يك موضوع را تشكيل دهند مانند وجوب ايمان به ائمّه عليهم السّلام كه ايمان و اعتقاد بتمام ذوات مقدّسه يك موضوع محسوب مى‌شود از اينرو امتثال حاصل نمى‌شود مگر به آوردن ايمان به جملگى ايشان.

٣- عموم بدلى‌

عموم بدلى آنستكه حكم براى يك فرد از افراد موضوع بطور بدل ثابت باشد يعنى هرفردى را كه مكلّف مورد امتثال قرار دهد از عهده تكليف خارج شده است، بنابراين فرد واحد بطور على البدل موضوع حكم است مانند اعتق ايّة رقبة شئت (هربنده‌اى را كه خواستى آزاد نما).

در اينمثال مكلّف در اعتاق مخيّر بوده و مى‌تواند هربنده‌اى را كه دلخواه او است آزاد كند و بهمين معنا امتثال حاصل مى‌شود.

سؤال‌

اگر در مقام سؤال قائلى بگويد:

قسم سوّم را از اقسام عموم دانستن ظاهرا مسامحه است زيرا بدليّت با عموم تنافى دارد چه آنكه فرض آنستكه متعلّق حكم يا موضوع آن تنها يك فرد است و وحدت با عموم سازش ندارد.

جواب‌

مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

در جواب اين سؤال مى‌گوئيم: عموم در اينقسم معنايش عموم بدلى است يعنى هريك از افراد صلاحيّت دارند براى اينكه متعلّق يا موضوع حكم باشند.