بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٠١ - شرح دلالت اقتضاء

يا صحّت عقلى و يا شرعى و يا لغوى و يا عادى آن موقوف بر دلالت باشد.

مثال دلالت اقتضاء

براى دلالت اقتضاء مى‌توان فرموده حضرت نبوىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را مثال آورد:

لا ضرر و لا ضرار فى الاسلام « در اسلام نه ضرر جعل شده و نه مقابله نمودن بضرر».

ظاهر اينكلام كه مقدّرى فرض نكنيم صحيح نيست چون دلالت دارد بر اينكه ضرر و ضرار در اسلام وجود ندارد در حاليكه وجود ايندو از نظر مسلمين در شرع اسلام قطعى و حتمى است لذا صدق اين مقال موقوف است بر اينكه احكام و آثار شرعيّه در تقدير گرفته شود تا آنها در حقيقت منفى باشند در نتيجه بايد گفت:

نفى ضرر و سلب آن در باعتبار نفى آثار شرعيّه و احكام آن مى‌باشد.

و حديث ديگرى است كه آن نيز مانند حديث مذكور مثال است براى دلالت اقتضاء و آن روايتى است كه مشهور به « حديث رفع» مى‌باشد:

رفع عن امّتى ما لا يعلمون و ما اضطرّوا اليه ...

كه در اينجا نيز رفع بملاحظه آثار شرعيّه مى‌باشد.

مثال دوّم‌

فرموده امام عليه السّلام:

لا صلوة لمن جاره المسجد الّا فى المسجد (براى كسيكه همسايه‌اش مسجد است نمازى نيست مگر آنكه آنرا در مسجد بخواند).

مسلّما نماز همسايه مسجد در غير آن صحيح و درست است از اينرو براى تصحيح اينكلام و صدقش ناچاريم كلمه « كاملة » را مقدّر بگيريم تا منفى صلوة كامله باشد نه اصل صلوة.