بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٤٤ - دليل مصنف(ره) بر مختار خود

چه آنكه صحيح نيست در مثال مزبور بگوئيم: اكرم بعض العلماء الّا الفاسقين.

و دليل ما بر عدم صحّت اين عبارت آنستكه اگر كلمه « بعض » را بجاى « كلّ » قرار دهيم استثناء « الّا الفاسقين» از « بعض العلماء» صحيح نيست بخاطر آنكه مستثنى منه بايد عموم و شمول داشته باشد و در اينمثال چنين نيست چنانچه اگر بگوئيم: اكرم بعض العلماء العدول.

باز معنى مستقيم نبوده و نمى‌توان از اين عبارت بجاى « اكرم كلّ عالم الّا الفاسقين» استفاده نمود زيرا مقصود از « اكرم كلّ عالم الّا الفاسقين» تمام علماء عدول بوده نه بعضى از آنها و بعبارت ديگر موضوع محدود نيست در حاليكه عبارت اكرم بعض العلماء العدول مفيد اينمعنا نبوده و بر تحديد موضوع دلالت دارد.

بيان مراد

حاصل فرموده مرحوم مصنّف اينستكه:

از بين اقوال، قول دوّم بنظر ما صحيح است يعنى ادات عموم حتّى بعد از تخصيص در معناى عموم استعمال شده و بدين ترتيب استعمال عام مخصّص در باقى افراد استعمال حقيقى محسوب مى‌شود.

و دليلى كه بر اين مدّعا بآن متمسّك مى‌شوند اينستكه:

بيان المراد، شرح فارسى بر اصول الفقه ؛ ج‌٢ ؛ ص٥٤٤

انكه استعمال مزبور را استعمال مجازى مى‌دانند گفته‌اند:

ادوات عموم براى افاده معناى عام وضع شده‌اند و چون بعد از تخصيص كشف مى‌كنيم عمومى در بين نبوده لاجرم در غير معناى موضوع‌لهى خود استعمال گشته‌اند و بدين ترتيب عام مخصّص استعمالش در باقى افراد مجازى مى‌شود.

اين تقرير صحيح نيست زيرا همانطورى كه اشاره شد ادوات عموم هم قبل از تخصيص در عموم استعمال شده و هم بعد از آن منتهى عموم قبل از تخصيص دايره‌اش وسيع‌تر از بعد از آن و افراد مدخول ادات پيش از تخصيص بيشتر از مصاديق بعد از تخصيص مى‌باشند ولى اينمعنا منافاتى با استعمال ادات در عموم‌