بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٦٥ - كلام در لحاظ امر خارج از ذات

عدمها. كما يجوز أن تكون مهملة غير مقيسة الى شيئ غير محمولها.

ترجمه:

كلام در لحاظ امر خارج از ذات‌

مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

امر خارج از ذات كه ماهيّت را در وقت حكم با آن مى‌سنجيم از دو صورت خارج نيست:

الف: آنكه نفس محمول مى‌باشد.

ب: آنكه امر ديگرى غير از محمول مى‌باشد.

اگر امر خارج مزبور نفس محمول باشد متعيّنا ماهيّت را نسبت بآن بايد بصورت لا بشرط قسمى ملاحظه كرد زيرا آندو اعتبار ديگر يعنى بشرط شيئ و لا بشرط صحيح نيستند.

امّا عدم صحّت اعتبار ماهيّت بطور بشرط شيئ:

مقصود از « بشرط شيئ» در اينفرض اخذ ماهيّت بشرط محمول است و وجه عدم صحّتش آنستكه اين نحو از لحاظ هميشه و بطور دوام صحيح نيست زيرا لازمه آن اينستكه قضيّه هميشه بصورت ضروريّه باشد چه آنكه انفكاك محمول از موضوع بشرط محمول مستحيل و ممتنع است مثلا احگر انسان را بشرط كاتب بودن ملاحظه نمائيم و بخواهيم « كاتب » را بر او حمل كنيم بايد بگوئيم: الانسان بشرط الكاتب، كاتب بالضّرورة و سلب كاتب از چنين موضوعى محال و ممتنع مى‌باشد.

از اين تقرير و بيان كه بگذريم دليل ديگر بر عدم صحّت اين نحو از اعتبار آنستكه:

اخذ و اعتبار محمول در طرف موضوع لازمه‌اش آنستكه شيئ را بر خودش حمل كرده و آنرا بر نفسش مقدّم قرار دهيم چه آنكه محمول وقتى در جانب موضوع بعنوان قيد يا جزء اخذ شد موضوع بحساب مى‌آيد و ديگر محمول قرار دادنش صحيح نيست چون حمل شيئ بر نفس لازم مى‌آيد و آن مستحيل و امر ممتنعى مى‌باشد.