بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٢٥ - اسباب مجمل بودن لفظ

اين بيت بملاحظه اشتمالش بر تعقيد و اختلال نظم معنايش مجمل گرديده است چه آنكه كلمه « حىّ » مستثنامنه بوده و بايد قبل از « الّا » ذكر مى‌شد و از طرف ديگر كلمه « يقاربه » صفت است براى « حىّ » و نبايد بين آن و موصوفش فاصله باشد و نيز كلمه « ابو امّه» مبتداء و « ابوه » خبرش بوده در حاليكه بين آندو اجنبى فاصله گرديده است مضافا باينكه مرجع ضمائر مجمل مى‌باشد.

و بسا اجمال بخاطر وجود داشتن چيزى است كه براى قرينه بودن صلاحيّت دارد مانند فرموده حقتعالى:

محمّد رسول اللّه و الّذين معه اشدّاء على الكفّار الى آخر آيه.

در اين آيه عبارت « و الّذين معه» دلالت دارد بر اينكه تمام آنانكه با حضرت نبىّ اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشند و در زمره اصحاب آنجناب بحساب مى‌آيند عادل هستند ولى ذيل آيه كه مى‌فرمايد:

وعد اللّه الّذين آمنوا و عملوا الصّالحات منهم مغفرة و اجرا عظيما.

صلاحيّت دارد قرينه باشد بر اينكه مراد از جمله « الّذين معه» تمام اصحاب نبوده بلكه بعضى از ايشان مى‌باشد لذا آيه از اين جهت مجمل مى‌گردد.

و گاهى اجمال بخاطر آنستكه متكلّم در مقام اجمال و اهمال‌گوئى است.

و غير آنچه ذكر شد از اسباب ديگر كه احصاء و برشمردن تمام آنها فائده چندانى ندارد.

سپس مى‌فرمايد:

گاهى اوقات لفظ از نظر شخصى مجمل بوده در حاليكه نزد شخص ديگر مبيّن مى‌باشد چنانچه مبيّن گاهى فى حدّ نفسه مبيّن بوده و زمانى بواسطه كلام ديگر كه مقصود از آنرا واضح مى‌كند مبيّن مى‌گردد.

بيان مراد

قوله: قد يتعذّر احصائها: يعنى احصاء اسباب.