بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٦٩ - اشكال و مناقشه مرحوم مصنف در اعتبارات مذكور

ترجمه:

اشكال و مناقشه مرحوم مصنّف در اعتبارات مذكور

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

ولى در تمام اعتبارات و ملاحظاتى كه گفتيم مى‌توان باين نحو اشكال و مناقشه نمود:

اعتبارات سه‌گانه‌اى كه ذكر گرديد تمام از ملاحظات ذهنيّه بوده كه ظرف و موطنى براى آنها غير از ذهن وجود ندارد از اينرو اگر در وقتيكه ماهيّت را موضوع براى حكمى قرار مى‌دهيم آنرا بيكى از آنها مقيّد نمائيم و ملتزم شويم كه موضوع در قضايا هميشه ماهيّتى است كه بيكى از اين سه اعتبار مقيّد مى‌باشد لازم مى‌آيد كه تمام قضايا ذهنيّه بوده مگر در خصوص حمل ذاتيّات بر موضوع كه ماهيّت را من حيث هى هى ملاحظه مى‌كنند و نيز بايد ملتزم شويم كه تمام قضاياى خارجيّه و حقيقيّه باطلند با اينكه عمده قضايا را اينها تشكيل مى‌دهند و از اين بالاتر بايد بپذيريم كه امتثال تكاليف بطور كلّى مستيحل و غير ممكنست زيرا چيزى كه ظرف وجودش فقط ذهن مى‌باشد قابل ايجاد در خارج نيست لذا مكلّف چطور بتواند مطلوب آمر و مولى را در خارج تحقّق بخشد.

جواب مرحوم مصنّف از اشكال مذكور

مرحوم مصنّف پس از طرح اشكال با بيانى كه گذشت در صدد جواب از آن برآمده و مى‌فرمايند:

اشكاليكه ذكر شد بسيار متين و وجيه است ولى در صورتيكه در وقت حكم بر موضوع ماهيّت موضوع را بيكى از اعتبارات سه‌گانه بنحوى ملاحظه كنيم كه اعتبار قيد موضوع بوده يا نفس موضوع باشد ولى امر چنين نبوده بلكه در تمام قضايا موضوع ذات ماهيّت ملاحظه شده بوده ولى نه بقيد لحاظ و اعتبار يعنى موضوع در « بشرط شيئ» نفس ماهيّتى است كه مقرون با شيئ مزبور بوده نه ماهيّت بلحاظ و